MP Board Class 6th Science Solutions विज्ञान

MP Board Class 6th Science Solutions विज्ञान

MP Board Class 6th Science Solutions Guide Pdf Free Download विज्ञान in both Hindi Medium and English Medium are part of MP Board Class 6th Solutions. Here we have given NCERT Madhya Pradesh Syllabus MP Board Class 6 Science Book Solutions Vigyan Pdf.

MP Board Class 6th Science Solutions विज्ञान
MP Board Class 6th Science Solutions विज्ञान

MP Board Class 6th Science Book Solutions in Hindi Medium

MP Board Class 6th Science Book Solutions in English Medium

We hope the given MP Board Class 6th Science Solutions Guide Pdf Free Download विज्ञान in both Hindi Medium and English Medium will help you. If you have any query regarding NCERT Madhya Pradesh Syllabus MP Board Class 6 Science Book Solutions Vigyan Pdf, drop a comment below and we will get back to you at the earliest.

MP Board Class 6th Sanskrit Solutions सुरभिः

MP Board Class 6th Sanskrit Solutions सुरभिः

MP Board Class 6th Sanskrit Solutions Guide Pdf Free Download संस्कृत सुरभिः are part of MP Board Class 6th Solutions. Here we have given Madhya Pradesh Syllabus MP Board Surbhi Sanskrit Book Class 6 Solutions Pdf.

MP Board Class 6th Sanskrit Book Solutions Surbhi

Here we have given MP Board Surbhi Samanya Sanskrit Book Class 6 Solutions Kaksha 6 (संस्कृत सामान्य सुरभिः कक्षा 6).

Surbhi Sanskrit Book Class 6 Solutions

पाठ का हिन्दी अनुवाद, शब्दार्थ एवं अभ्यास

MP Board Class 6th Sanskrit Model Question Paper (आदर्श प्रश्नपत्रम्)

We hope the given MP Board Class 6th Sanskrit Solutions Guide Pdf Free Download संस्कृत सुरभिः will help you. If you have any query regarding Madhya Pradesh Syllabus MP Board Class 6th Sanskrit Book Solutions Surbhi Pdf, drop a comment below and we will get back to you at the earliest.

MP Board Class 7th Hindi Solutions सुगम भारती, भाषा भारती

MP Board Class 7th Hindi Solutions सुगम भारती, भाषा भारती

MP Board Class 7th Hindi Solutions Guide Pdf Free Download of हिंदी सुगम भारती, भाषा भारती are part of MP Board Class 7th Solutions. Here we have given Madhya Pradesh Syllabus MP Board Class 7 Hindi Book Solutions Sugam Bharti, Bhasha Bharti Pdf Special and General.

MP Board Class 7th Hindi Book Solutions Sugam Bharti

Here we have given MP Board Class 7 General Hindi Sugam Bharti Solutions Hindi Samanya Kaksha 7 (सुगम भारती हिंदी सामान्य कक्षा 7).

Sugam Bharti Hindi Book Class 7 Solutions

MP Board Class 7th General Hindi Model Question Paper

MP Board Class 7th Hindi Book Solutions Bhasha Bharti

Here we have given MP Board Class 7 Special Hindi Bhasha Bharti Solutions Hindi Vishisht Kaksha 7 (भाषा भारती हिंदी विशिष्ट कक्षा 7).

Bhasha Bharti Hindi Book Class 7 Solutions

MP Board Class 7th Special Hindi Model Question Paper

We hope the given MP Board Class 7th Hindi Solutions Guide Pdf Free Download of हिंदी सुगम भारती, भाषा भारती will help you. If you have any query regarding Madhya Pradesh Syllabus MP Board Class 7 Hindi Book Solutions Sugam Bharti, Bhasha Bharti Pdf Special and General, drop a comment below and we will get back to you at the earliest.

MP Board Class 6th Hindi Solutions सुगम भारती, भाषा भारती

MP Board Class 6th Hindi Solutions सुगम भारती, भाषा भारती

MP Board Class 6th Hindi Solutions Guide Pdf Free Download of हिंदी सुगम भारती, भाषा भारती are part of MP Board Class 6th Solutions. Here we have given Madhya Pradesh Syllabus MP Board Class 6 Hindi Book Solutions Sugam Bharti, Bhasha Bharti Pdf Special and General.

MP Board Class 6th Hindi Book Solutions Sugam Bharti

Here we have given MP Board Class 6 General Hindi Sugam Bharti Solutions Hindi Samanya Kaksha 6 (सुगम भारती हिंदी सामान्य कक्षा 6).

Sugam Bharti Hindi Book Class 6 Solutions

MP Board Class 6th General Hindi Model Question Paper

MP Board Class 6th Hindi Book Solutions Bhasha Bharti

Here we have given MP Board Class 6 Special Hindi Bhasha Bharti Solutions Hindi Vishisht Kaksha 6 (भाषा भारती हिंदी विशिष्ट कक्षा 6).

Bhasha Bharti Hindi Book Class 6 Solutions

MP Board Class 6th Special Hindi Model Question Paper

We hope the given MP Board Class 6th Hindi Solutions Guide Pdf Free Download of हिंदी सुगम भारती, भाषा भारती will help you. If you have any query regarding Madhya Pradesh Syllabus MP Board Class 6 Hindi Book Solutions Sugam Bharti, Bhasha Bharti Pdf Special and General, drop a comment below and we will get back to you at the earliest.

MP Board Class 7th Science Solutions विज्ञान

MP Board Class 7th Science Solutions विज्ञान

MP Board Class 7th Science Solutions Guide Pdf Free Download विज्ञान in both Hindi Medium and English Medium are part of MP Board Class 7th Solutions. Here we have given NCERT Madhya Pradesh Syllabus MP Board Class 7 Science Book Solutions Vigyan Pdf.

MP Board Class 7th Science Solutions विज्ञान
MP Board Class 7th Science Solutions विज्ञान

MP Board Class 7th Science Book Solutions in Hindi Medium

MP Board Class 7th Science Book Solutions in English Medium

We hope the given MP Board Class 7th Science Solutions Guide Pdf Free Download विज्ञान in both Hindi Medium and English Medium will help you. If you have any query regarding NCERT Madhya Pradesh Syllabus MP Board Class 7 Science Book Solutions Vigyan Pdf, drop a comment below and we will get back to you at the earliest.

MP Board Class 7th Maths Solutions गणित

MP Board Class 7th Maths Solutions गणित

MP Board Class 7th Maths Solutions Guide Pdf Free Download गणित in both Hindi Medium and English Medium are part of MP Board Class 7th Solutions. Here we have given NCERT Madhya Pradesh Syllabus MP Board Class 7 Maths Book Solutions Ganit Pdf.

MP Board Class 7th Maths Solutions गणित
MP Board Class 7th Maths Solutions गणित

MP Board Class 7th Maths Book Solutions in Hindi Medium

MP Board Class 7th Maths Chapter 1 पूर्णांक

MP Board Class 7th Maths Chapter 2 भिन्न एवं दशमलव

MP Board Class 7th Maths Chapter 3 आँकड़ो का प्रबंधन

MP Board Class 7th Maths Chapter 4 सरल समीकरण

MP Board Class 7th Maths Chapter 5 रेखा एवं कोण

MP Board Class 7th Maths Chapter 6 त्रिभुज और उसके गुण

MP Board Class 7th Maths Chapter 7 त्रिभुजों की सर्वांगसमता

MP Board Class 7th Maths Chapter 8 राशियों की तुलना

MP Board Class 7th Maths Chapter 9 परिमेय संख्याएँ

MP Board Class 7th Maths Chapter 10 प्रायोगिक ज्यामिती

MP Board Class 7th Maths Chapter 11 परिमाप और क्षेत्रफल

MP Board Class 7th Maths Chapter 12 बीजीय व्यंजक

MP Board Class 7th Maths Chapter 13 घातांक और घात

MP Board Class 7th Maths Chapter 14 सममिति

MP Board Class 7th Maths Chapter 15 ठोस आकारों का चित्रण

MP Board Class 7th Maths Book Solutions in English Medium

MP Board Class 7th Maths Chapter 1 Integers

MP Board Class 7th Maths Chapter 2 Fractions and Decimals

MP Board Class 7th Maths Chapter 3 Data Handling

MP Board Class 7th Maths Chapter 4 Simple Equations

MP Board Class 7th Maths Chapter 5 Lines and Angles

MP Board Class 7th Maths Chapter 6 The Triangles and Its Properties

MP Board Class 7th Maths Chapter 7 Congruence of Triangles

MP Board Class 7th Maths Chapter 8 Comparing Quantities

MP Board Class 7th Maths Chapter 9 Rational Numbers

MP Board Class 7th Maths Chapter 10 Practical Geometry

MP Board Class 7th Maths Chapter 11 Perimeter and Area

MP Board Class 7th Maths Chapter 12 Algebraic Expressions

MP Board Class 7th Maths Chapter 13 Exponents and Powers

MP Board Class 7th Maths Chapter 14 Symmetry

MP Board Class 7th Maths Chapter 15 Visualising Solid Shapes

We hope the given MP Board Class 7th Maths Solutions Guide Pdf Free Download गणित in both Hindi Medium and English Medium will help you. If you have any query regarding NCERT Madhya Pradesh Syllabus MP Board Class 7 Maths Book Solutions Ganit Pdf, drop a comment below and we will get back to you at the earliest.

MP Board Class 7th Social Science Solutions सामाजिक विज्ञान

MP Board Class 7th Social Science Solutions सामाजिक विज्ञान

MP Board Class 7th Social Science Solutions Guide Pdf Free Download सामाजिक विज्ञान in both Hindi Medium and English Medium are part of MP Board Class 7th Solutions. Here we have given Madhya Pradesh Syllabus MP Board Class 7 Social Science Book Solutions Samajik Vigyan Pdf.

MP Board Class 7th Social Science Book Solutions in Hindi Medium

MP Board Class 7th Social Science आदर्श प्रश्न-पत्र

MP Board Class 7th Social Science Book Solutions in English Medium

MP Board Class 7th Social Science Model Question Paper

We hope the given MP Board Class 7th Social Science Solutions Guide Pdf Free Download सामाजिक विज्ञान in both Hindi Medium and English Medium will help you. If you have any query regarding Madhya Pradesh Syllabus MP Board Class 7 Social Science Book Solutions Samajik Vigyan Pdf, drop a comment below and we will get back to you at the earliest.

MP Board Class 10th Sanskrit Solutions Chapter 12 वर्षावर्णनम्

MP Board Class 10th Sanskrit Solutions Durva Chapter 12 वर्षावर्णनम् (पद्यम्) (वाल्मीकिरामयनतः)

MP Board Class 10th Sanskrit Chapter 12 पाठ्यपुस्तक के प्रश्न

Mp Board Class 10 Sanskrit Chapter 12 प्रश्न 1.
एकपदेन उत्तरं लिखत-(एक पद में उत्तर लिखिए-)।
(क) समुदीर्णवेगाः के प्रवान्ति? (बहुत वेग से कौन बहती है?)
उत्तर:
वाताः (वायु)

(ख) वर्षाकाले शिखिनः किं कुर्वन्ति? (वर्षा के समय मोर क्या करते हैं?)
उत्तर:
नृत्यन्ति (नाचते हैं)

(ग) वर्षाकाले के भान्ति? (वर्षा के समय कौन सुशोभित होते हैं?)
उत्तर:
वनान्ताः (वन-प्रदेश)

(घ) कः मृदङ्गनादम् करोति? (कौन मृदङ्गनाद करता है?)
उत्तर:
प्लवङ्गमः (मेंढक)

(ङ) घनोपगूढं किम्? (घने अन्धकार से आच्छादित कौन है?)
उत्तर:
गगनम् (आकाश)

कक्षा 10 संस्कृत पाठ 12 प्रश्न 2.
एकवाक्येन उत्तरं लिखत-(एक वाक्य में उत्तर लिखिए-)
(क) वारिधराः कुत्र विश्रम्य पुनः प्रयान्ति? (बादल कहाँ रुक कर फिर चलते हैं?)
उत्तर:
वारिधराः महीधराणां महत्सु शृङ्गेषु विश्रम्य पुनः प्रयान्ति। (बादल पर्वतों के ऊँचे शिखरों पर रुक कर फिर जाते (चलते) हैं।)

(ख) वर्षाकाले मृगेन्द्राः कीदृशाः भवन्ति? (वर्षा के समय सिंह कैसे होते हैं?)
उत्तर:
वर्षाकाले मृगेन्द्राः विक्रान्ततराः भवन्ति। (वर्षा के समय सिंह अत्यन्त पराक्रमशाली हो जाते हैं।)

(ग) वर्षाकाले धरणी कैः वितृप्ता भवति? (वर्षा के समय धरती किससे तृप्त होती है?)
उत्तर:
वर्षाकाले धरणी नवैः जलौधैः वितृप्ता भवति। (वर्षा के समय धरती नये जल से तृप्त होती है।)

(घ) वर्षाकाले के प्रशान्ताः भवन्ति? (वर्षा के समय कौन शान्त होते हैं?)
उत्तर:
वर्षाकाले प्रसराः निदाघदोषाः प्रशान्ताः भवन्ति। (वर्षा के समय फैले हुए गर्मी के दोष शांत हो जाते हैं।)

(ङ) सुरेन्द्रः कैः प्रक्रीडितः? (देवराज इन्द्र किससे खेलते हैं?)
उत्तर:
सुरेन्द्रः वारिधरैः प्रक्रीडितः। (देवराज इन्द्र बादलों से खेलते हैं।)

Class 10 Sanskrit Chapter 12 प्रश्न 3.
अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत-(नीचे लिखे प्रश्नों के उत्तर लिखिए-)
(क) वर्षाकाले वारिधराः कथं प्रयान्ति? (वर्षा के समय बादल कैसे चलते हैं?)
उत्तर:
वर्षाकाले वारिधराः सलिलातिभारं समुद्वहन्तः नदन्तः महीधराणां महत्सु शृङ्गेषु, विश्रम्य पुनः अग्रे प्रयान्ति।

(वर्षा के समय बादल पानी के भार को उठाते हुए, गरजते हुए पर्वतों की ऊँची चोटियों पर रुकते हुए चलते हैं।)

(ख) वर्षाकाले नद्यः कथं वहन्ति? (वर्षा के समय नदियाँ कैसे बहती हैं?)
उत्तर:
वर्षाकाले नद्यः प्रणष्टकूलाः विप्रतिपन्नमार्गाः जलं शीघ्रं प्रवहन्ति।

(वर्षा के समय नदियाँ जो टूटे हुए किनारों वाली तथा अवरुद्ध मार्ग वाली हैं, उनका जल तेजी से बहता है।)

(ग) वनेषु सङ्गीतं कैः कथम् आविष्कृतम्?
(वनों में सङ्गीत किनके द्वारा कैसे बनाया जाता है?)
उत्तर:
वनेषु सङ्गीतं मेघमृदङ्गनादै। प्लवङ्गमोदीरितकण्ठतालम् आविष्कृतम्। (वनों में संगीत मेघ-मृदङ्ग की आवाजों से मेंढक की गले की ताल से बना।)

Mp Board Class 10th Sanskrit Chapter 12 प्रश्न 4.
प्रदत्तशब्दैः रिक्तस्थानानि पूरयत? (दिए हुए शब्दों से रिक्त स्थान भरिए-)
(मृगेन्द्राः, वनेषु, नराः, धरणी, वारिधरैः)
(क) प्रवासिनो यान्ति …………….. स्वदेशान्।
उत्तर:
प्रवासिनो यान्ति नराः स्वदेशान्।

(ख) वनेषु विक्रान्ततराः ……………..।
उत्तर:
वनेषु विक्रान्ततराः मृगेन्द्राः।

(ग) नवैर्जलौघैः …………….. वितृप्ता।
उत्तर:
नवैर्जलौघैः धरणी वितृप्ता।

(घ) प्रक्रीडितो …………….. सुरेन्द्रः।
उत्तर:
प्रक्रीडितो वारिधरैः सुरेन्द्रः।

(ङ) …………….. सङ्गीतमिव प्रवृत्तम्।
उत्तर:
वनेषु सङ्गीतमिव प्रवृत्तम्।

Class 10 Sanskrit Chapter 12 Mp Board प्रश्न 5.
यथायोग्यं योजयत (उचित क्रम से जोड़िए-)
Mp Board Class 10 Sanskrit Chapter 12
उत्तर:
(क) 2
(ख) 1
(ग) 4
(घ) 5
(ङ) 3

Sanskrit Class 10 Chapter 12 Mp Board प्रश्न 6.
शुद्धवाक्यानां समक्षम् “आम्” अशुद्धवाक्यानां समक्षं “न” इति लिखत
(शुद्ध वाक्यों के सामने ‘आम्’ और अशुद्ध वाक्यों के सामने ‘न’ लिखिए-)
(क) प्रवासिनः नराः स्वदेशान् यान्ति।
(ख) विपुलाः वर्षप्रवेगाः पतन्ति।
(ग) प्लवङ्गमाः मृदङ्गनादं कुर्वन्ति।
(घ) नरेन्द्राः निभृताः।
(ङ) धरणी अतृप्ता।
उत्तर:
(क) आम्
(ख) आम्
(ग) आम्
(घ) आम्
(ङ) न।

Sanskrit Chapter 12 Class 10 प्रश्न 7.
अधोलिखितशब्दानां मूलशब्दं विभक्तिं वचनं च लिखत
(नीचे लिखे शब्दों के मूलशब्द, विभक्ति और वचन लिखिए-)
कक्षा 10 संस्कृत पाठ 12
उत्तर:
Class 10 Sanskrit Chapter 12

Chapter 12 Sanskrit Class 10 प्रश्न 8.
निम्नलिखितक्रियापदानां धातुं लकारं पुरुष वचनं च लिखत (नीचे लिखे क्रियापदों के धातु, लकार, पुरुष व वचन लिखिए-)
Mp Board Class 10th Sanskrit Chapter 12
उत्तर:
Class 10 Sanskrit Chapter 12 Mp Board

Sanskrit Class 10 Chapter 12 प्रश्न 9.
अधोलिखितपदानां सन्धिविच्छेदं कृत्वा सन्धिनाम लिखत. (नीचे लिखे पदों के सन्धि-विच्छेद करके सन्धि का नाम लिखिए)
Sanskrit Class 10 Chapter 12 Mp Board
उत्तर:
Sanskrit Chapter 12 Class 10

Class 10 Sanskrit Chapter 12 Question Answer प्रश्न 10.
अधोलिखितान् उपसर्गान् योजयित्वा शब्द निर्माणं कुरुत (नीचे लिखे उपसर्गों को जोड़कर शब्द बनाइए-)
Chapter 12 Sanskrit Class 10
उत्तर:
Sanskrit Class 10 Chapter 12

Class 10 Sanskrit Chapter 12 Hindi Translation प्रश्न 11.
अधोलिखितानां शब्दानां पर्यायशब्दान् लिखत (नीचे लिखे शब्दों के पर्यायवाची लिखिए)
यथा – वायु = पवनः
(क) नराः
(ख) वारिधराः
(ग) शिखिनः
(घ) प्लवङ्गमाः
(ङ) महीधराणाम्
उत्तर:
(क) मनुष्याः, जनाः
(ख) मेघाः
(ग) मयूराः
(घ) दुर्दराः
(ङ) नगालाम्।

योग्यताविस्तारः –

पाठे समागतानां श्लोकानां लयबद्धगानं कुरुत।
(पाठ में आए श्लोकों को लय में गाइए।)

महर्षिवाल्मीकेः जीवनवृत्तान्तं पठत।
(महर्षि वाल्मीकि का जीवन वृतान्त पढ़िए।)

रामायणग्रन्थतः प्रकृतिचित्रणाविषयकान् (पाठेतरान्) दशश्लोकान् लिखत्।
(रामायणग्रन्थ से प्रकृतिचित्रण विषय पर (पाठ से अलग) दस श्लोक लिखिए।)

रामायणग्रन्थस्य सप्तकाण्डानां नामानि लिखत।
(रामायण के सात काण्डों के नाम लिखिए)

“वर्षर्तुः” इतिविषयमवलम्वय संस्कृते निबन्धरचनां कुरुत।
(‘वर्षा ऋतु; विषय पर संस्कृत में निबन्ध बनाइए।)

वर्षावर्णनम् पाट का सार

प्रस्तुत पाठ आदिकाव्य ‘रामायण’ के ‘किष्किन्धाकांड’ के अट्ठाईसवें सर्ग से लिया गया है। इस अंश में ‘रामायण’ के रचयिता ‘आदिकवि वाल्मीकि’ के द्वारा प्रकृति व ऋतु का बहुत ही सुंदर वर्णन किया गया है। उसी में से वर्षा ऋतु का वर्णन यहाँ पर है, जो बहुत ही मनोरम है।

वर्षावर्णनम् गाठ का अनुवाद

1. रजः प्रशान्तं सहिमोऽद्य वायु-निदाघदोषप्रसराः प्रशान्ताः।
स्थिता हि यात्रा वसुधाधिपानां प्रवासिनो यान्ति नराः स्वदेशान्॥1॥

अन्वयः :
अद्य (पृथिव्याः) रजः प्रशान्तम् वायुः सहिमः, प्रसराः निदाघदोषाः प्रशान्ताः, वसुधाधिपानां यात्रा स्थिता हि। प्रवासिनः नराः स्वदेशान् यान्ति।

संस्कृत श्लोक 10 वीं कक्षा Mp Board शब्दार्थाः :
रजः-धूलि कण-particles of dust; सहिमः-बर्फ/शीतलता से युक्त-cool., icy; प्रसराः-फैले हुए-spread; निदाघदोषाः-गर्मी के दोष-disadvantages of heat; प्रशान्ताः-शांत हो गए हैं-dispelled; वसुधाधिपानाम्-राजाओं की-ofkings; प्रवासिनः-विदेश में निवास करने वाले-migrants.

Class 10th Sanskrit Chapter 12 अनुवाद :
आज (धरती पर) धूल शांत है, वायु शीतल है, फैले हुए गर्मी के दोष शांत हो गए हैं। राजाओं की यात्राएँ रुक गयी हैं। विदेशों में निवास करने वाले लोग अपने देश जा रहे हैं।

English :
Particles of sand settled-heat subsided-Royal campaigns stopped. Migrants return to native countries.

2. समुदहन्तः सलिलातिभारं बलाकिनो वारिधरा नदन्तः।
महत्सु शृङ्गेषु महीधराणां विश्रम्य विश्रम्य पुनः प्रयान्ति॥2॥

अन्वयः :
बलाकिनः (सुशोभिताः) वारिधराः सलिलातिभारं समुद्वहन्तः नदन्तः महीधराणां महत्सु शृङ्गेषु विश्रम्य-विश्रम्य पुनः (अग्रे) प्रयान्ति।

Sanskrit Class 10 Chapter 12 Solutions शब्दार्थाः :
पुनः (अग्रे) प्रयान्ति।-दोबारा आगे बढ़ते हैं-proceed again; बालकिनः-बक पङ्क्तियों से-the rows of herons; वारिधराः-बादल-clouds; समुदहन्त-उठाए हुए-carried; सलिलातिभारम्-पानी के अधिक भार को-heavy weight of water; नदन्तः-गर्जना करते हुए-roaring; महीधराणाम्-पर्वतों के-of mountains; शृङ्गेषु-शिखरों/चोटियों पर-on the peaks; प्रयान्ति-जाते हैं-go ahead.

Class 10 Sanskrit Chapter 12 Solutions अनुवाद :
बगुलों की पङ्कितयों से सुशोभित बादल, पानी के अत्यधिक भार को उठाए हुए गर्जना करते हुए पर्वतों को ऊँची चोटियों पर रुक-रुक कर फिर (आगे) बढ़ते हैं।

English :
Clouds laden with water and adorned with rows of herons-roar-stay on mountain peaks-proceed ahead.

3. वहन्ति वर्षन्ति नदन्ति भान्ति ध्यायन्ति नृत्यन्ति समाश्वसन्ति।
नद्यो घना मत्तगजाः वनान्ताः प्रियाविहीनाः शिखिनः प्लवङ्गमाः ॥3॥

संस्कृत के प्रश्न उत्तर कक्षा 10 अन्वयः :
नद्यः वहन्ति, घना वर्षन्ति, मत्तगजाः नदन्ति, वनान्ताः भान्ति, प्रियाविहीनाः (प्राणिनः) ध्यायन्ति, शिखिनः नृत्यन्ति, प्लवङ्गमाः समाश्वसन्ति।

शब्दार्थाः :
नदन्ति-चिग्घाड़ रहे हैं-trumpet; भान्ति-सुशोभित हो रहे हैं-shine; ध्यायन्ति-चिन्तामग्न हो रहे हैं -are worried; शिखिनः-मोर-peacocks; प्लवङ्गमाः-मेंढक-frogs; समाश्वसन्ति-निश्चिंत/सुखी हो रहे है-feel pleasure.

Mp Board Solution Class 10 Sanskrit अनुवाद :
नदियाँ बहती हैं, बादल बरसते हैं, मतवाले हाथी चिंघाड़ रहे हैं। वन प्रदेश सुशोभित हो रहे हैं, प्रियविहीन प्राणी चिंतामग्न हो रहे हैं, मोर नाच रहे हैं, मेंढक निश्चित्त हो रहे हैं।

English :
Rivers flow-clouds rain-passionate elephants trumpet-forests shine-companionless people pine, peacocks dance, frogs are enjoying

4. वर्षप्रवेगाविपुलाः पतन्ति प्रवान्ति वाताः समुदीर्णवेगाः।
प्रणष्टकूलाः प्रवहन्ति शीघ्रं नद्योजलं विप्रतिपन्नमार्गाः ॥4॥

Mp Board Class 10 Sanskrit Solution अन्वयः :
विपुलाः वर्षप्रवेगाः पतन्ति। वाताः समुदीर्णवेगा: प्रवान्ति। प्रणष्टकूलाः विप्रतिपन्नमार्गा, नद्यः जलं शीघ्रं प्रवहन्ति।

शब्दार्थाः :
विपुलाः-बहुत अधिक-excessive, plenty; वाताः-वायु-wind; प्रणष्टकूला:-जिनके किनारे नष्ट हो गए हैं, जल के वेग से जिन्होंने कगारों को काट दिया है-overflowed the banks; विप्रतिपन्नमार्गाः-मार्ग को रोक दिया है, मार्ग अवरुद्ध कर दिया है जिन्होंने-blocked the path.

अनुवाद :
बहुत अधिक वर्षा वेग से हो रही है। वायु बहुत अधिक वेग से बह रही है। टूटे हुए किनारों वाली तथा अवरुद्ध मार्ग वाली नदियों का जल तेजी से बह रहा है।

English :
Torrential rain-stormy wind-rivers overflowing their banks.

5. षट्पादतन्त्रीमधुराभिधानं प्लवङ्गमोदीरितकण्ठतालम्।
आविष्कृतं मेघमृदङ्गनादै र्वनेषु सङ्गीतमिव प्रवृत्तम्।।5॥

अन्वयः :
वनेषु षट्पादतन्त्रीमधुराभिधानं, प्लवङ्गमोदीरितकण्ठतालम् मेघमृदङ्गनादैः आविष्कृतं सङ्गीतमिव प्रवृत्तम्।

शब्दार्थाः :
षटपदाः-भौरे-Bumble bees; आविष्कृतम्-बनाई हुई-produced; तन्त्री-वीणा-a lyre; अभिधानम्-बोलना-resounding; प्लवङ्गमाः-मेंढक-frogs; नादैः-आवाज-sounds; प्रवृत्तम्-लगे हैं/कर रहे हैं-are producing.

अनुवाद :
वनों में भौरे वीणा के समान मधुर आवाज में बोल रहे हैं, मेंढक के गले की आवाज (ताल) बादल और मृदङ्ग की आवाज के बनाए गए सङ्गीत के समान लग रही है।

English :
Bumble bees buzzing in forests like a lyre–frogs croaking like the sound of drums and roaring clouds.

6. मत्ता गजेन्द्रा मुदिता गवेन्द्रा वनेषु विक्रान्ततरा मृगेन्द्राः।।
रम्या नगेन्द्रा निभृता नरेन्द्राः प्रक्रीडितो वारिधरैः सुरेन्द्रः ॥6॥

अन्वयः :
गजेन्द्राः मत्ताः गवेन्द्राः मुदिताः, मृगेन्द्राः वनेषु विक्रान्ततराः नगेन्द्राः रम्याः (दृश्यन्ते) नरेन्द्राः निभृताः सुरेन्द्रः वारिधरैः प्रक्रीडितः

शब्दार्थाः :
गवेन्द्राः-बैल/पशुगण-animals; मुदिताः-प्रसन्न-delighted; मृगेन्द्राः-सिंह-lions; विक्रान्ततराः-अत्यन्तपराक्रमशाली-very brave; नगेन्द्राः-बड़े-बड़े पर्वत-huge mountains; निभृताः-मौन (युद्धादि उत्साह को छोड़कर)-silent (leaving craze for battles etc.); वारिधरैः-मेघों से-with clouds.

अनुवाद :
हाथी मदयुक्त (मस्त) हो रहे हैं, बैल प्रसन्न हो रहे हैं, सिंह वन में अत्यंत पराक्रमशाली महसूस कर रहे हैं, बड़े-बड़े पर्वत सुंदर हो रहे हैं, राजा गण शांत (मौन) हैं, देवराज इंद्र बादलों से खेल रहे हैं।

English :
Elephants-full of rut-animals rejoicing-brave lions in forests-mountains get cleaned-kings silent (not longing for battles)-Lord Indra playing with clouds

7. घनोपगूढं गगनं न तारा न भास्करो दर्शनमभ्युपैति।।
नवैर्जलौघैर्धरणी वितृप्ता तमोविलिप्ता न दिशः प्रकाशाः ॥7॥

अन्वयः :
गगनं घनोपगूढं ताराः भास्करः (च) दर्शनं न अभ्युपैति। धरणी नवैः जलौधैः वितृप्ता। दिशः तमोविलिप्ताः न प्रकाशाः।

शब्दार्थाः :
घनोपगूढम्-घने अन्धकार से आच्छादित-covered with deep darkness; अभ्युपैति-करा रहा है।-; वितृप्ताः -पूर्ण रूप से तृप्त हो गई हैं-fully gratified; तमोविलिप्ताः-अन्धकार से लिप्त-drenched (covered) with darkness.

अनुवाद :
आकाश घने अन्धकार से आच्छादित होने से तारों और चंद्रमा के दर्शन नहीं कर रहा है। धरती नये जल के बहने से पूर्ण रूप से तृप्त हो गई है। दिशाएँ अन्धकार से लिप्त हैं, प्रकाश नहीं है।

English :
Dark sky-stars and moon not visible-Earth’s thirst totally quenched-no lights.

MP Board Class 10th Sanskrit Solutions

MP Board Class 7th Sanskrit Solutions Chapter 14 लोकमान्यतिलकः

MP Board Class 7th Sanskrit Solutions Surbhi Chapter 14 लोकमान्यतिलकः

MP Board Class 7th Sanskrit Chapter 14 अभ्यासः

Mp Board Class 7 Sanskrit Chapter 14 प्रश्न 1.
एक शब्द में उत्तर लिखो
(क) लोकमान्यतिलकः कः आसीत्? [लोकमान्य तिलक कौन थे?]
उत्तर:
महान देशभक्तः

(ख) तिलक: केन उपाधिना विभूषितः? [तिलक किस उपाधि से विभूषित थे?]
उत्तर:
लोकमान्यः इति

(ग) तिलकस्य प्रभावेण देशे का सञ्जाता? [तिलक के प्रभाव से देश में क्या हो गई?]
उत्तर:
नवचेतना

(घ) तिलकः कस्मिन् मासे दिवङ्गतः? [तिलक किस महीने में स्वर्गवासी हो गये?]
उत्तर:
अगस्तमासे

(ङ) कस्य सहायतां प्रभुः करोति? [प्रभु किसकी सहायता करता है?]
उत्तर:
कर्मशीलस्य।

संस्कृत सुरभि कक्षा 7 Mp Board प्रश्न 2.
एक वाक्य में उत्तर लिखो
(क) तिलकस्य जन्मस्थानं कुत्र अस्ति? [तिलक का जन्म स्थान कहाँ है?]
उत्तर:
तिलकस्य जन्म स्थानं महाराष्ट्र प्रान्ते रत्नगिरि मण्डले अस्ति। [तिलक का जन्म स्थान महाराष्ट्र प्रान्त के रत्नगिरि मण्डल में है।]

(ख) तिलकस्य जनकः कः आसीत? [तिलक के पिता कौन थे?]
उत्तर:
तिलकस्य जनकः गङ्गाधरः एक कुशल शिक्षकः लेखकः च आसीत्। [तिलक के पिता गंगाधर एक कुशल शिक्षक और लेखक थे।]

(ग) तिलकः छात्रजीवने कं निश्चयम् अकरोत्? [तिलक ने छात्र जीवन में क्या निश्चय किया था?]
उत्तर:
तिलक: छात्रजीवने निश्चयम् अकरोत् यत् “अहं शासकीय सेवां न करिष्यामि” आजीवनं भारतस्य स्वतन्त्रतायाः कृते सङ्घर्षम् करिष्यामि च। [तिलक ने छात्र जीवन में निश्चय किया कि “मैं शासकीय सेवा नहीं करूंगा।” आजीवन भारत की स्वतंत्रता के लिए संघर्ष करूंगा।

(घ) तिलकेन कः ग्रन्थः रचितः? [तिलक ने किस ग्रंथ की रचना की?]
उत्तर:
तिलकेन ‘गीतारहस्य’ नामक ग्रन्थम् अरचयत्। [तिलक ने ‘गीता रहस्य’ नामक ग्रन्थ की रचना की।]

(ङ) तिलकः किम् अघोषयत्? [तिलक ने क्या घोषणा की?]
उत्तर:
तिलकः अघोषयत् “स्वराज्य मम जन्मसिद्धः अधिकारः अस्ति।” [तिलक ने घोषणा की “स्वराज्य मेरा जन्मसिद्ध अधिकार है।”]

Class 7 Sanskrit Chapter 14 Hindi Translation प्रश्न 3.
रेखांकित शब्द के आधार पर प्रश्न निर्माण करो
(क) लोकमान्य तिलक: महान् देशभक्तः आसीत्।
(ख) तिलकः राष्ट्रसेवायाः कृते संलग्नः अभवत्।
(ग) जनजागरणस्य कृते सः शिवराजोत्सवस्य गणोशोत्सवस्य च प्रारम्भम् अकरोत्।
(घ) कर्मशीलस्य सहायतां प्रभुः करोति।
(ङ) तिलकः भारतभालस्य ‘तिलकम्’ इव भाति।
उत्तर:
(क) कः महान् देशभक्तः अस्ति?
(ख) तिलकः कस्य कृते संलग्नः अभवत्?
(ग) कस्य कृते सः शिवराजोत्सवस्य गणोशेत्सवस्य च प्रारम्भम् अकरोत्?
(घ) कस्य सहायतां प्रभुः करोति?
(ङ) कः भारतभालस्य ‘तिलकम्’ इव भाति।

प्रश्न 4.
अधोलिखित शब्दों के पर्यायवाची शब्दों को लिखो
(क) जनकः
(खा) निर्भयः
(ग) मिथ्या
(घ) परमेश्वरः
(ङ) भालः।
उत्तर:
(क) पिता
(ख) भयरहितः
(ग) असत्यम्
(घ) परमात्मा
(ङ) मस्तकः।

प्रश्न 5.
अधोलिखित शब्दों के विलोम शब्दों को लिखो
(क) निर्दोषः
(ख) स्वतन्त्रता
(ग) अस्ति
(घ) जन्म
(ङ) उद्यमहीनः
उत्तर:
(क) सदोषः
(ख) परतन्त्रता
(ग) नास्ति
(घ) मरणम्
(ङ) कर्मशीलः।

प्रश्न 6.
उचित शब्दों से रिक्त स्थानों को पूरा करो-
(लोकमान्यः, भारतभालस्य, अस्माकं, संलग्नः, अगस्तमासस्य)
(क) तिलक: राष्ट्रसेवायाः कृते ………….. अभवत्।
(ख) तिलकमहोदयः ……….. देशस्य गौरवम्।
(ग) ……….. प्रथमदिनाङ्के १९२० तमे वर्षे सः दिवङ्गतः।
(घ) तिलकः …………. तिलकम् इव भाति।
(ङ) सः ………… इति उपाधिना विभूषितः।
उत्तर:
(क) संलग्नः
(ख) अस्माकं
(ग) अगस्तमासस्य
(घ) भारतभालस्य
(ङ) लोकमान्यः।

प्रश्न 7.
सन्धि करो
(क) शिवराज + उत्सवः
(ख) गणेश + उत्सवः
(ग) तस्य + उपरि
(घ) परम + आत्मा
(ङ) परम + ईश्वरः।
उत्तर:
(क) शिवराजोत्सवः
(ख) गणेशोत्सवः
(ग) तस्योपरि
(घ) परमात्मा
(ङ) परमेश्वरः।

प्रश्न 8.
चतुर्थी विभक्ति के स्थान पर षष्ठी विभक्ति के साथ ‘कृते’ शब्द जोड़कर लिखो।
(क) त्यागाय
(ख) ग्रामाय
(ग) नगराय
(घ) विद्यालयाय
(ङ) समाजाय।
उत्तर:
(क) त्यागस्य कृते
(ख) ग्रामस्य कृते
(ग) नगरस्य कृते
(घ) विद्यालयस्य कृते
(ङ) समाजस्य कृते।

लोकमान्यतिलकः हिन्दी अनुवाद

लोकमान्यबालगङ्गाधरतिलकः महान देशभक्तः आसीत्। महाराष्ट्रप्रान्ते रत्नगिरिमण्डले जुलाईमासस्य त्रयोविंशतितमे दिनाङ्के, १८५६ ख्रिस्ताब्दे तस्य जन्म अभवत्। तस्य जनकः गङ्गाधरः कुशलशिक्षकः लेखकः च आसीत्।

तिलकः गणितस्य, संस्कृतभाषायाः, विधिशास्त्रस्य च प्रकाण्डपण्डितः आसीत्। सः छात्रजीवने एव निश्चयम् अकरोत् यत् “अहं शासकीयसेवां न करिष्यामि।” आजीवनं भारतस्य स्वतन्त्रतायाः कृते सङ्घर्षं करिष्यामि च इति। – सः अघोषयत्, ‘स्वराज्यं मम जन्मसिद्धः अधिकारः अस्ति।’

अनुवाद :
लोकमान्य बालगंगाधर तिलक महान देशभक्त थे। महाराष्ट्र प्रान्त के रत्नगिरि मण्डल में जुलाई के महीने की तेईसवीं तारीख को सन् १८५६ में उनका जन्म हुआ। उनके पिता गंगाधर एक कुशल शिक्षक और लेखक थे।

तिलक गणित के, संस्कृत भाषा के तथा विधिशास्त्र (कानून) के प्रकाण्ड पण्डित थे। उन्होंने छात्रजीवन में ही निश्चय कर लिया था कि “मैं शासकीय सेवा नहीं करूँगा।” और जीवनपर्यन्त भारत की आजादी के लिए संघर्ष करूँगा।

उन्होंने घोषणा की “स्वराज्य मेरा जन्मसिद्ध अधिकार है।”

तिलकः राष्ट्रसेवायाः कृते संलग्नः अभवत्। जनजागरणस्य कृते सः शिवराजोत्सवस्य गणेशोत्सवस्य च प्रारम्भम् अकरोत्। सः केसरी-मराठेति समाचारपत्रयोः सम्पादनं च अकोरत्। तिलकमहोदयस्य प्रभावेण देशे स्वतन्त्रायै नवचेतना सञ्जाता। सः लोकमान्यः इति उपाधिना विभूषितः। तस्य प्रभावम् असहमानाः आंग्लाः तस्योपरि राजद्रोहस्य मिथ्याभियोगं न्यायालये प्रस्तुतवन्तः। न्यायाधीशेन सः षट्वर्षभोग्येन कारावासेन दण्डितः। सः निर्भयम् अवदत्, “अस्मात् न्यायालयात् परमेश्वरस्य न्यायालयः उच्चतरः अस्ति। तस्मिन् अहं निर्दोषः अस्मि।” कारागारे सः ‘गीतारहस्य’ नामक ग्रन्थम् अरचयत्।

अनुवाद :
तिलक राष्ट्रसेवा के लिए संलग्न हो गये। जनजागरण के लिए उन्होंने शिवराजोत्सव को और गणेशोत्सव को प्रारम्भ किया। उन्होंने केसरी और मराठा नामक दो समाचार पत्रों का सम्पादन किया। तिलक महोदय के प्रभाव से देश में स्वतन्त्रता के लिए नवचेतना उत्पन्न हो गयी। उन्हें लोकमान्य की उपाधि से विभूषित किया। उनके प्रभाव को सहन न करते हुए अंग्रेजों ने उनके ऊपर राजद्रोह का झूठा अभियोग न्यायालय में प्रस्तुत किया। न्यायाधीश ने उन्हें छः वर्ष तक के कारावास भोगने से दण्डित किया। उन्होंने निर्भय होकर कहा-“इस न्यायालय से परमात्मा का न्यायालय अपेक्षाकृत ऊँचा है। उसमें मैं निर्दोष हूँ।” कारागार में ही उन्होंने ‘गीता रहस्य’ नामक ग्रन्थ की रचना की।

सः महान् कर्मयोगी आसीत्। सः अकथयत् “उद्यमहीनस्य सहायतां परमात्मा अपि न करोति। कर्मशीलस्य सहायतां प्रभुः करोति।”

अगस्तमासस्य प्रथमदिनाङ्के १९२० तमे वर्षे सः दिवंगतः। सत्यम्! बालगङ्गाधरतिलकमहोदयः अस्माकं देशस्य गौरवम्।

केनापि सुष्ठुउक्तम्, “तिलकः” भारतभालस्य तिलकम्’ इव भाति।

अनुवाद :
वे महान कर्मयोगी थे। उन्होंने कहा था-“उद्यमहीन की (आलसी की) सहायता परमात्मा भी नहीं करता है। कर्मशील (व्यक्ति) की सहायता प्रभु करते हैं।”

अगस्त महीने की पहली तारीख को सन् १९२० ई. में उनका स्वर्गवास हो गया। सत्य है! बालगंगाधर तिलक महोदय हमारे देश के गौरव थे।

किसी ने ठीक ही कहा है “तिलक” भारतवर्ष के मस्तक के तिलक की भाँति शोभा पाते हैं।

लोकमान्यतिलकः शब्दार्थाः

जनकः = पिता। कृते = लिए। असहमाना=सहन न करने वाले। आंग्लाः = अंग्रेज। तस्योपरि = उनके ऊपर। मिथ्या = झूठा। प्रस्तुतवन्तः = प्रस्तुत किया। निर्दोषः = दोषरहित। अरचयत् = रचना की। दिवङ्गतः = मृत्यु हो गई।

MP Board Class 7th Sanskrit Solutions

MP Board Class 7th Sanskrit Solutions Chapter 3 बलाद् बुद्धिर्विशिष्यते

MP Board Class 7th Sanskrit Solutions Surbhi Chapter 3 बलाद् बुद्धिर्विशिष्यते

MP Board Class 7th Sanskrit Chapter 3 अभ्यासः

Mp Board Class 7 Sanskrit Chapter 3 प्रश्न 1.
प्रश्नों का एक शब्द में उत्तर लिखो
(क) सिंहस्य नाम किम् आसीत्? [सिंह का नाम क्या था ?]
उत्तर:
दुर्मुखः

(ख) सिंहः केषां वधं करोति स्म? [सिंह किनका वध किया करता था?]
उत्तर:
पशूनाम्

(ग) सर्वे पशवः कस्य समीपम् अगच्छन्? [सभी पशु किसके पास गये?]
उत्तर:
सिंहस्य

(घ) सिंहः कूपस्य जले किम् अपश्यत्? [सिंह ने कुएँ के जल में क्या देखा था?]
उत्तर:
स्वप्रतिबिम्बम्

(ङ) अपरं सिंहं मत्वा दुर्मुखः किम् अकरोत्? [दूसरा सिंह मानकर दुर्मुख ने क्या किया?]
उत्तर:
गर्जनम्।

Mp Board Class 7th Sanskrit Chapter 3 प्रश्न 2.
एक वाक्य में उत्तर लिखो
(क) कः पराक्रमशीलः भवति? [पराक्रमशील कौन होता है?]
उत्तर:
सिंहः पराक्रमशीलः भवति। [सिंह पराक्रमशील होता है।]

(ख) एकदा कस्य वारः समायातः? [एक दिन किसकी बारी आई?]
उत्तर:
एकदा शशकस्य वारः समायातः। [एक दिन खरगोश की बारी आई।]

(ग) शशकः सिंहं कुत्र अनयत्? [खरगोश सिंह को कहाँ ले गया?]
उत्तर:
शशकः सिंह कूपम् अनयत्। [खरगोश सिंह को कुएँ पर ले गया।]

(घ) सिंहः कया पीडितः आसीत्? [सिंह किससे पीड़ित था?]
उत्तर:
सिंहः क्षुधया पीडितः आसीत्। [सिंह भूख से पीड़ित था।]

(ङ) सिंहस्यं गर्जनस्य का भवति? [सिंह की गर्जना से क्या होता है?]
उत्तर:
सिंहस्य गर्जनस्य प्रतिध्वनिः भवति। [सिंह की गर्जना से प्रतिध्वनि होती है।]

कक्षा 7 संस्कृत पाठ 3 MP Board प्रश्न 3.
शुद्ध कथनों के सामने ‘आम् (हाँ)’ (और) अशुद्ध कथनों के सामने ‘न’ लिखो
(क) दुर्मुखः पशुनां वधं न करोति स्म।
(ख) एकः पशुः प्रतिदिनं क्रमेण सिंहस्य समीपं गच्छति स्म।
(ग) सिंह तु क्षुधया पीडितः आसीत्।
(घ) शशक: मार्गे वस्तुतः अपरं सिंहं न अपश्यत्।
(ङ) शशकः दुर्मुखं एकस्य गभीरस्य कूपस्य समीपम् अनयत्।
उत्तर:
(क) ‘न’
(ख) आम्
(ग) आम्
(घ) आम्
(ङ) आम्।

7 वीं कक्षा संस्कृत गाइड In Hindi Chapter 3 MP Board प्रश्न 4.
विलोम शब्दों को जोड़ो
Mp Board Class 7 Sanskrit Chapter 3
उत्तर:
(क) → (4)
(ख) → (5)
(ग) → (1)
(घ) → (2)
(ङ) → (3)

कक्षा 7 संस्कृत पाठ 3 प्रश्न उत्तर MP Board प्रश्न 5.
अधोलिखित शब्दों का सन्धि विच्छेद करो
(क) सदैव
(ख) मृगेन्द्रः
(ग) बलेनैव
(घ) सूर्योदयः
(ङ) महौजस्वी
(च) यथोक्तम्
(छ) एकैकम्।
उत्तर:
Mp Board Class 7th Sanskrit Chapter 3
Mp Board Solution Class 7 Sanskrit प्रश्न 6.
अधोलिखित शब्दों में सन्धि कीजिए
(क) देव + एकत्वम्
(ख) राजा + ईशः
(ग) बुध्या + एव
(घ) मद + उन्मत्तः
(ङ) जल + ओधः।
उत्तर:
MP Board Class 7th Sanskrit Solutions Chapter 3 बलाद् बुद्धिर्विशिष्यते img 3

प्रश्न 7.
कोष्ठक से उचित शब्द चुनकर रिक्त स्थानों को पूरा करो
(क) त्वं किमर्थं सर्वदा पशूनां वधं ………। (करोति/करोषि)
(ख) सः सिंहस्य समीपम् ……….. (अगच्छत्/अगच्छन्)
(ग) अहम् अधुना तस्य भोजनाय …………।
(गच्छति/गच्छामि) (घ) अस्मिन् कूपे सः सिंहः ………। (वसति/वसामि)
उत्तर:
(क) करोषि
(ख) अगच्छत्
(ग) गच्छामि
(घ) वसति।

बलाद् बुद्धिर्विशिष्यते हिन्दी अनुवाद :

शिक्षकः :
छात्राः! कः पशुः सर्वश्रेष्ठः अस्ति?

रमेश: :
महोदय! सिंहः सर्वश्रेष्ठ अस्ति।

शिक्षकः :
कथम्?

अखिलेश: :
सिंहः पराक्रमशीलः भवति।

शिक्षकः :
शोभनम्, परन्तु बलेनैव कोऽपि सर्वश्रेष्ठः न, अपितु बुध्यैव श्रेष्ठः भवति।

हितेश: :
किं बलापेक्षया बुद्धिः महत्त्वपूर्णा भवति?

शिक्षकः :
आम्, यः बुद्धिमान् स एव बलवान् भवति।

राजेशः :
कथम् एवम्?

शिक्षकः :
शृणोतु

अनुवाद :
शिक्षक :
हे छात्रो! कौन-सा पशु सर्वश्रेष्ठ होता है?

रमेश :
महोदय! शेर सर्वश्रेष्ठ होता है।

शिक्षक :
कैसे?

अखिलेश :
शेर पराक्रमी होता है।

शिक्षक :
बहुत सुन्दर, परन्तु बल से ही कोई भी सर्वश्रेष्ठ नहीं होता है, अपितु बुद्धि से ही श्रेष्ठ होता है।

हितेश :
क्या बल की अपेक्षा बुद्धि महत्त्वपूर्ण होती है?

शिक्षक :
हाँ, जो बुद्धिमान होता है, वही बलवान होता है।

राजेश :
ऐसा किस प्रकार है?

शिक्षक :
सुनो

एकस्मिन् पर्वते दुर्मुखः नाम महौजस्वी सिंह वसति स्म। सः च सदैव बहूनां पशूनां वधं करोति स्म। एकदा सर्वे पशवः सिंहस्य समीपम् अगच्छन् अवदन् च-मृगेन्द्र ! त्वं सदैव पशूनां वधं कथं करोषि? प्रसीद, वयं स्वयं तव भोजनाय प्रतिदिनम् एकैकं पशुं प्रेषयिष्यामः।

ततः सिंह अवदत्-यदि यूयम् एवम् इच्छथ तर्हि तथा कुर्वन्तु। तः प्रभृति एकः पशुः प्रतिदिनं क्रमेण सिंहस्य समीपं गच्छति स्म।

एकदा एकस्य शशकस्य वारः समायातः। सूर्योदयसमये सिंहस्य समीपंगच्छन् स्ः अचिन्तयत्-‘मम मरणंतु निश्चितम् एव, अतः मन्दगत्यैव गच्छामि।’ अनन्तरं स्वजीवनरक्षायै उपायं चिन्तयित्वा सः सिंहस्य समीपम् अगच्छत्।।

अनुवाद :
एक पर्वत पर दुर्मुख नामक महान ओजवान शेर रहा करता था और वह सदा ही बहुत से पशुओं का वध किया करता था। एक दिन सभी पशु शेर के पास गये और बोले-हे मृगराज ! आप सदा ही पशुओं का वध क्यों किया करते हो ? प्रसन्न हो जाइये, हम अपने आप ही आपके भोजन के लिए प्रतिदिन एक-एक पशु भेज दिया करेंगे।

इसके बाद शेर बोला-यदि तुम सब ऐसा चाहते हो तो वैसा ही करें। तब से लेकर एक पशु प्रतिदिन क्रम से (अपनी बारी से) सिंह के पास आ जाया करता था।

एक दिन एक खरगोश की बारी आयी। सूर्य निकलने के समय शेर के पास जाते हुए उसने विचार किया-“मेरी मृत्यु तो निश्चित है ही, अतः (मैं) धीमी गति से ही चलता हूँ।” इसके बाद अपने जीवन की रक्षा के लिए उपाय पर विचार करके वह शेर के पास गया।

तत्र सिंहः तु क्षुधया पीडितः आसीत्। अतिक्रुद्धः सः शशकम् अपृच्छत्-त्वं बिलम्वेन कथं आगतवान्? शशकः सविनयम् अवदत्-राजन्! न मम दोषः! मार्गे अपरः सिंहः आसीत्। सः माम् अपश्यत् अवदत् च “अहम् अस्य वनस्य राजा, अहं त्वां भक्षयिष्यामि।” अहं तम् अवदम्-अस्य वनस्य राजा तु दुर्मख नाम सिंहः अस्तिः। सः अद्यैव मां भक्षयिष्यति। अहम् अधुना तस्यैव भोजनाय गच्छामि। अहं तु केनापि प्रकारेण तं वञ्चयित्वा भवतः समीपं आगतः। एतत् श्रुत्वा दुर्मुखः अतिक्रुद्ध अभवत्।

क्रोधोद्धतः दुर्मुखः अवदत्-हे शठ! कुत्र अस्ति सः अपरः सिंहः? तं सत्वरं मां दर्शय। शशकः सिंहम् एकस्य गभीरस्य कूपस्य समीपम् अनयत् अकथयत् च-स्वामिन् पश्यतु! अस्मिन् कूपे एव सः सिंह वसति।।

अनुवाद :
वहाँ शेर तो भूख से बहुत कष्ट पा रहा था। बहुत क्रोधित होकर उसने खरगोश से पूछा-तुम देर से क्यों आए हो? खरगोश विनयपूर्वक बोला-हे राजा! (इसमें) मेरा दोष नहीं है। मार्ग में दूसरा शेर था। उसने मुझे देखा और (वह) बोला-“मैं इस वन का राजा हूँ, मैं तुम्हें खाऊँगा।” मैं उससे बोला-इस वन का राजा तो दुर्मुख नाम का शेर है। वह आज ही मुझको खा लेगा। मैं अब उसके भोजन के लिए ही जा रहा हूँ। मैं तो उसे किसी भी प्रकार से ठग कर (धोखा देकर) आपके पास आया हूँ। इसे सुनकर दुर्मुख बहुत क्रोधित हुआ।

क्रोध से उत्तेजित होकर दुर्मुख बोला-हे दुष्ट। वह दूसरा शेर कहाँ है? मुझे उसको शीघ्र दिखाओ। खरगोश शेर को एक गहरे कुएँ के पास ले गया और बोला-हे स्वामी! देखिए। इसी कुएँ में वह शेर रहता है।

दुर्मुखः तस्य कूपस्य जले स्वप्रतिबिम्बं पश्यति। सः स्वप्रतिबिम्बम् एव अपरं सिंह मत्वा गर्जति। तस्य गर्जनस्य प्रतिध्वनिः भवति। अतः कूपे अपरः सिंह अस्ति इति विचिन्त्य सः कूपे कूर्दति मृत्युं च प्राप्नोति।

यथोक्तम्-
“बुद्धिर्यस्य बलं तस्य, निर्बुद्धेस्तु कुतो बलम्।
पश्य सिंहो मदोन्मत्तः शशकेन निपातितः॥”

सर्वेशः :
अवगतम्, तदेव बलाद् बुद्धिः विशिष्यते। शिक्षकः-आम्, सत्यम्।

अनुवाद :
दुर्मुख उस कुएँ के जल में अपनी परछाईं देखता है। वह अपनी परछाईं को ही दूसरा शेर मानकर दहाड़ लगाता है। उसकी दहाड़ की प्रतिध्वनि होती है (उसकी दहाड़ की गूंज उठती है)। अतः कुएँ में, दूसरा शेर है, ऐसा सोचकर वह कुएँ में कूद पड़ता है और मृत्यु को प्राप्त होता है।

जैसा कि कहा गया है-
“जिसके पास बुद्धि होती है, उसके पास ही बल होता है, बुद्धिहीन के पास बल कहाँ (होता है)? देखो, मद से मतवाला बना हुआ शेर खरगोश के द्वारा मार दिया गया।”

सर्वेश :
समझ में आ गया, इसीलिए तो बुद्धि बल से बढ़कर होती है।

शिक्षक :
हाँ, सत्य है।

बलाद् बुद्धिर्विशिष्यते शब्दार्थाः

प्रसीद = प्रसन्न होओ। प्रेषयिष्यामः = भेजेंगे। अचिन्तयत् = सोचा। चिन्तयित्वा = सोचकर। शशकः = खरगोश। अपरः = दूसरा। अद्यैव = आज ही। अधुना = इस समय, अब। श्रुत्वा = सुनकर। सत्वरम् = शीघ्र। क्षुद्यया = भूख से। क्रोधोद्धत = क्रोध से उत्तेजित होकर। मत्वा = मानकर। वञ्चयित्वा = ठगकर। अपश्यत् = देखा। विचिन्त्य = सोचकर। निपातितः = गिराया गया। अनयत् = लाया। ततः प्रभृति = तब से लेकर (अब तक)। मदोन्मत्तः = मद से मतवाला।

MP Board Class 7th Sanskrit Solutions