MP Board Class 8th Sanskrit Solutions Chapter 16 कूटश्लोकाः

MP Board Class 8th Sanskrit Solutions Surbhi Chapter 16 कूटश्लोकाः

MP Board Class 8th Sanskrit Chapter 16 अभ्यासः

Class 8 Sanskrit Chapter 16 MP Board प्रश्न 1.
एकपदेन उत्तरं लिखत(एक शब्द में उत्तर लिखो-)
(क) प्रथमायाः प्रहेलिकायाः उत्तरं किम्? (प्रथम पहेली का उत्तर क्या है?)
उत्तर:
सूची। (सूई)

(ख) वयं कया लिखामः? (हम किससे लिखते हैं?)
उत्तर:
लेखन्या। (पेन से)

(ग) कंसं कः सञ्जघान? (कंस को किसने मारा?)
उत्तर:
कृष्णः। (कृष्ण ने)

(घ) कम्बलवन्तं किंन बाधते? (कम्बल वाले को क्या परेशान नहीं करती?)
उत्तर:
शीतम्। (ठण्ड)

(ङ) कति स्त्रियः स्नानार्थ नर्मदां गताः? (कितनी स्त्रियाँ स्नान के लिए नर्मदा नदी पर गी?)
उत्तर:
विंशतिः। (बीस)

(च) करिणां कुलं को हन्ति? (हाथियों के समूह को कौन मारता है?)
उत्तर:
सिंहः। (शेर)

Mp Board Class 8 Sanskrit Chapter 16 प्रश्न 2.
एकवाक्येन उत्तरं लिखत (एक वाक्य में उत्तर लिखो-)
(क) लेखन्याः स्वरूपं किम्? (पेन का स्वरूप कैसा है?)
उत्तर:
कृष्णमुखी द्विजिह्वा पञ्चभी च इति लेखन्याः स्वरूपम्। (मुंह काला, दो जीभ और पाँच अंगुलियों से चलना ऐसा पेन का स्वरूप है।)

(ख) सूच्याः किं लक्षणम्? (सूई का लक्षण क्या है?)
उत्तर:
एकचक्षुः बिलम् इच्छति क्षीयते वर्धते च इति सूच्याः लक्षणम्। (एक आँख होती है, बिल को खोजती है और घटती-बढ़ती है यह सूई का लक्षण है।)

(ग) काशीतलवाहिनी का? (काशी की सतह पर बहने वाली कौन है?)
उत्तर:
काशीतलवाहिनी गङ्गा। (काशी की सतह पर बहने वाली गंगा है।)

(घ) शीतं कं न बाधते? (ठण्ड किसको परेशान नहीं करती?)
उत्तर:
शीतं कम्बलवन्तम् न बाधते। (कम्बल जिसके पास हो ठण्ड उसे परेशान नहीं करती।)

(ङ) नर्मदायाः कति स्त्रियः पुनरायाता:? (नर्मदा से कितनी स्त्रियाँ वापस आयीं?)
उत्तर:
नर्मदायाः विंशतिः स्त्रियः पुनरायाताः। (नर्मदा से बीस स्त्रियाँ वापस आयीं।)

(च) शङ्करम् पतितं दृष्ट्वा पार्वती कीदशी भवति? (शंकर को गिरा हुआ देखकर पार्वती कैसी होती है?)
उत्तर:
शङ्करम् पतितं दृष्ट्वा पार्वती हषनिर्भरा भवति। (शंकर को गिरा हुआ देखकर पार्वती प्रसन्न होती है।)

Sanskrit Class 8 Chapter 16 MP Board प्रश्न 3.
युग्मेलनं कुरुत(जोड़े बनाओ-)
Mp Board Class 8 Sanskrit Chapter 16
उत्तर:
(क) → (iii)
(ख) → (vi)
(ग) → (i)
(घ) → (vii)
(ङ) → (ii)
(च) → (v)
(छ) → (iv)

Mp Board Class 8 Sanskrit Solution Chapter 16 प्रश्न 4.
रिक्त स्थानानि पूरयत(रिक्त स्थान भरो-)
(क) कंसं जघान ………….
(ख) कं बलवन्तं ………… शीतम्।
(ग) तत्पुरुष …………. येनाहं स्याम बहुब्रीहिः।
(घ) ………… पतितं दृष्टवा पन्नगाः रूरुदुः।
(ङ) मद्गेहे नित्यम् ………..।
उत्तर:
(क) कृष्णः
(ख) न बाधते
(ग) कर्मधारय
(घ) शङ्करम्
(ङ) अव्ययीभावः।

Class 8 Sanskrit Chapter 16 Mp Board प्रश्न 5.
द्वयर्थंकशब्दानाम् अर्थं लिखत(दो अर्थ वाले शब्दों के अर्थ लिखो-)
उत्तर:
Class 8 Sanskrit Chapter 16 MP Board

कूटश्लोकाः हिन्दी अनुवाद

कूटश्लोको
एकचक्षुः न काकोऽयं बिलमिच्छन्नपन्नगः।
क्षीयते वर्धते चैव न समुद्रो न चन्द्रमाः॥1॥

एकं चक्षुः अस्ति परन्तु काकः नास्ति बिलम् अन्विष्यति परन्तु पन्नगः नास्ति क्षयः भवति वृद्धिरपि भवति परन्तु समुद्रः नास्ति चन्द्रोऽपि नास्ति। तर्हि एतत् किम्?

Chapter 16 Sanskrit Class 8 MP Board अनुवाद :
जटिलश्लोक- एक आँख है परन्तु कौआ नहीं है, बिल खोजता है परन्तु साँप नहीं है, कम होता है और ज्यादा भी होता है परन्तु समुद्र नहीं है और चन्द्रमा भी नहीं है। तो यह क्या है?

उत्तर :
सूई।

Class 8 Sanskrit Chapter 16 Question Answer MP Board स्पष्टीकरण :
सूई में एक छेद होता है, इसलिए उसे एक आँख वाली कहा जाता है। सूई कपड़े के अन्दर जाती है, इसलिए वह बिल को खोजने वाली कही गई है। सूई में लगा धागा छोड़ा-बड़ा होता है इसलिए उसे घटने-बढ़ने वाली कहा गया है।

कृष्णमुखी न मार्जारी द्विजिह्वा न च सर्पिणी।
पञ्चभी न पाञ्चाली यो जानाति स पण्डितः॥2॥

मुखभागः कृष्णवर्णः वर्तते किन्तु कृष्णवर्णा मार्जारी नास्ति, द्वे, जिह्वे भवतः किन्तु सर्पिणी नास्ति, पञ्च पतयः सन्ति किन्तु पाञ्चाली नास्ति। तर्हि किम् अस्ति ? यः जानाति सः पण्डित एव।

Sanskrit Chapter 16 Class 8 MP Board अनुवाद :
मुँह काले रंग का है किन्तु काले रंग की बिल्ली नहीं है, दो जीभ होती हैं किन्तु सर्पिणी नहीं है, पाँच पति (अंगुलियों से पकड़ते हैं इसलिए) हैं किन्तु पांचाली (द्रोपदी) नहीं है। तो क्या है? जो जानता है वह पण्डित ही है।

उत्तर :
लेखनी।

Class 8 Chapter 16 Sanskrit MP Board स्पष्टीकरण :
पहले समय में प्रायः पेन काली स्याही वाले होते थे इसलिए उसे काले मुँह वाला कहा जाता है। पहले पेन में दो निब या जीभ होती थी इसलिए उसे दो जीभ वाली कहा गया हैं। पेन को चलाने में हाथ की पाँचों अंगुलियों का प्रयोग होता है। इसलिए इसके पाँच भर्ता या स्वामी कहे गये हैं।

कूटश्लोकः (प्रश्नोत्तरम्) –
कं सञ्जघान कृष्णः का शीतलवाहिनी गङ्गा।
केदारपोषणरताः कम् बलवन्तं न बाधते शीतम्॥3॥

कृष्णः कं जघान? ……… कंसम्
शीतलवाहिनी का? ……… काशीतलवाहिनीगङ्गा
दारपोषणरताः के? ……… केदारपोषणरताः
शीतं कम् न बाधते? ……… कम्बलवन्तम् बलवन्तम्
(जटिल श्लोक (प्रश्न और उत्तर सहित)

Ch 16 Sanskrit Class 8 MP Board अनुवाद :
श्रीकृष्ण ने किसको मारा? – कंस को।
कौन शीतल जल वाली गंगा है? – काशी की सतह पर बहने वाली।
कौन पत्नी के पोषण में रत है? – केदार (खेत) संवारने में संलग्न (कृषक)
किस बलवान् को ठण्ड परेशान नहीं करती? – कम्बल जिसके पास हो उसको।

संख्याकूटश्लोकः
एकोनाविंशतिः स्त्रीणां स्नानार्थं नर्मदां गता विंशतिः पुनरायाता एको व्याघ्रण भक्षितः॥4॥
स्त्रीणाम् एकोनाविंशतिः (१९) स्नानार्थं नर्मदां गता व्याघ्रण एको भक्षितः (१९-१ = १८) विंशतिः (२०) पुनरायाता!…….? एकः ना स्त्रीणां विंशतिः (१ + २० = २१) स्नानार्थ नर्मदां गता। व्याघ्रण एकः भक्षितः विंशतिः पुनः आयाता (२१ -१ = २०) संख्या वाले जटिल श्लोक

Chapter 16 Class 8 Sanskrit MP Board अनुवाद :
उन्नीस (एकोनाविंशतिः) स्त्रियाँ स्नान के लिए नर्मदा नदी पर गयीं। उनमें से बीस (विंशतिः) वापस आ गयीं, जबकि एक को बाघ खा गया?

स्पष्टीकरण :
इस पहेली में ‘एको न विंशतिः स्त्रीणां स्नानार्थं नर्मदां गता’ इस पंक्ति के दो अर्थ होंगे-
(1) एको ना विंशतिः स्त्रीणां = उन्नीस स्त्रियाँ।
(2) एको ना विंशतिः स्त्रीणां = एक नर या पुरुष (नर) और बीस (विंशतिः) स्त्रियाँ।

दूसरा अर्थ करने पर :
एक पुरुष और बीस स्त्रियाँ (1 + 20 = 21) स्नान के लिए नर्मदा नदी पर गयीं। उनमें से बीस वापस आ गयीं, एक को बाघ खा गया (21 -1 = 20)

समासकूटेन चमत्कारः
अहं च त्वं च राजेन्द्र लोकनाथावुभावपि।
बहुब्रीहिरहं राजन् षष्ठी तत्पुरुषो भवान्॥5॥

(एकः भिक्षुकः दरिद्रः/निर्धनः महाराजम् उद्दिश्य ब्रूते)
हे राजेन्द्र! अहं त्वं च उभौ अपि लोकनाथौ (स्व:) अहम् बहुव्रीहिः भवान् षष्ठीतत्पुरुषः। लोकः नाथः यस्य सः (भिक्षुकः) लोकस्य नाथः (राजा)। समास की जटिलता से चमत्कार

Class 8th Sanskrit Chapter 16 MP Board अनुवाद :
(एक भिक्षुक निर्धन है वह महाराज को उद्देश्य करके कहता है)

हे महाराज! मैं और तुम दोनों लोकनाथ हैं, मैं बहुब्रीहि और आप षष्ठी तत्पुरुष हैं।

स्पष्टीकरण :
इस समास पर आधारित पहेली को समझने के लिए बहुब्रीहि और षष्ठी तत्पुरुष समास को समझना आवश्यक है।

यहाँ ‘लोकनाथ’ इस समस्त पद का बहुब्रीहि और षष्ठी तत्पुरुष समास के आधार पर विग्रह करना होगा।

बहुब्रीहि-लोक नाथः यस्य सः (शिक्षकः)
(संसार ही सहारा है जिसका वह-भिक्षुक)

षष्ठी तत्पुरुष-लोकस्य नाथः
(राजा) (संसार का स्वामी-राजा)

इस आधार पर अर्थ करने पर-हे महाराज! मैं और तुम दोनों लोकनाथ (अर्थात् मैं भिक्षुक और तुम राजा हो) हैं।

द्वन्द्वो द्विगुरपि चाहम् मद्गृहे नित्यम् अव्ययीभावः।
तत्पुरुषः कर्मधारय येनाहं स्याम बहुब्रीहिः॥6॥

Class 8 Sanskrit Ch 16 MP Board द्वन्द्व :
द्विगु-अव्ययीभाव-तत्पुरुष-कर्मधार बहुब्रीहिसमासभेदान् आश्रित्य अत्र कूटश्लोके निर्धनस्य धनप्राप्यै पत्न्याः प्रार्थनायाः अद्भुत: सामाजिकः भावः निबद्धः। अत्र पत्नी धनार्जनाय अकर्मण्य प्रारं प्रेरयति।

द्वन्द्व :
अहं भवता सह कलहं करोमि किल? किमर्थम्?

द्विगुः :
अहं भवतः भार्या अस्मि। मम पालन पोषणं भवतः कर्त्तव्यम् अस्ति किन्तु (मद्गृहे नित्यम्)

अव्ययीभाव: :
प्रतिदिनं पले भोजनार्थम् किमपि नास्ति।

तत्पुरुष :
अतः हे पतिदेव कामपि उद्योगं कुरु।

कर्म + धारय :
धनधास्वादिल गृहमानय येन कारणेन (येनाहं स्याम)

बहुब्रीहिः :
अहमशिनायान्यसपना भवेयम्।

अनुवाद :
द्वन्द्व, द्विगु, अव्ययीभाव, तत्पुरुष, कर्मधारयं और बहुब्रीहि समास के भेदों पर आधारित इस कूट श्लोक में निर्धन की धन प्राप्ति के लिए पत्नी की प्रार्थना का अद्भुत सामाजिक भाव निबद्ध है। यहाँ पत्नी धन कमाने के लिए आलसी पति को प्रेरित कर रही है

(द्वन्द-मैं आपके साथ कलह अवश्य करता हूँ। किसलिए? द्विगु-मैं आपकी पत्नी हूँ। मेरा पालन-पोषण आपका कर्तव्य है। किन्तु (मेरे घर में नित्य)

अव्ययीभाव :
प्रतिदिन घर में भोजन के लिए कुछ भी नहीं है।

तत्पुरुष :
इसलिए हे पतिदेव! कोई भी धन्धा करो।

कर्मधारय :
धन-धान्य आदि को घर लाओ जिसके कारण से हम ऐसे हैं। बहुब्रीहि-मुझे भी धन-धान्य से सम्पन्न होना चाहिए।)

स्पष्टीकरण :
मेरे घर में द्वन्द्व (लड़ाई-झगड़ा) है, द्विगु। दम्पत्ति (पति-पत्नी)] हैं, अव्ययी भाव (धन का अभाव) है। तत्पुरुष (पति) कर्मधारय (आलस्य को छोड़कर कर्म करो) जिससे मैं बहुब्रीहि (धनयुक्त) हो जाऊँ।

शङ्करम् पतितं दृष्ट्वा पार्वती हर्षनिर्भरा।
रूरुदुः पन्नगाः सर्वे हा हा शङ्कर शङ्कर॥7॥

अत्रापि श्लेष द्वारा अर्थः बोध्यः। शङ्करम् पतितं दृष्ट्वा पार्वती प्रसन्ना भवति, सर्वाः दुःखिताः जाताः। अत्र शङ्करशब्दे पार्वतीशब्दे च श्लेषः। सर्पाः शीतलं चन्दनवृक्षं आलिङ्य मिलन्ति सः चन्दनवृक्षः प्रकृतिविकोपेन पतितः अतः निराश्रिताः पन्नगाः रुदन्ति तथा भिल्लस्त्री (मलयपर्वते) चन्दनवृक्षबाहुल्यात् चन्दनवृक्षकाष्ठम् इन्धनाय-उपयुक्ते।

भिल्लस्त्री (पार्वती) पतितं चन्दनवृक्षं दृष्टवा इन्धनं लब्धमिति हर्षनिर्भरा जाता।

शङ्करः शिवः चन्दनवृक्षः च, पार्वती: गौरी भिल्लस्त्री च।

अनुवाद :
शंकर को गिरा हुआ देखकर पार्वती प्रसन्न होती हैं। सर्प रोने लगे और सभी हाय शंकर हाय शंकर करने लगे।

यहाँ भी श्लेष द्वारा अर्थ समझने योग्य है। शंकर को गिरा हुआ देखकर पार्वती प्रसन्न होती हैं, सभी दुःखी हो जाते हैं। यहाँ शंकर शब्द में और पार्वती शब्द में श्लेष है। सर्प शीतल चन्दन वृक्ष से लिपटकर मिलते हैं, वह चन्दन वृक्ष प्रकृति के प्रकोप से गिर जाता है, इसलिए निराश्रित होकर सर्प रोते हैं तथा मलय पर्वत पर रहने वाली भीलनी चन्दन वृक्ष से चन्दन लकड़ी को ईंधन के लिए प्राप्त कर लेती हैं।

भीलनी (पार्वती) चन्दन के वृक्ष को गिरा हुआ देखकर, ईंधन पाकर प्रसन्न होती हैं।

यहाँ शंकर शिव और चन्दन वृक्ष हैं, पार्वती गौरी और भीलनी हैं।

स्पष्टीकरण :
इस पहेली को समझने के लिए श्लेष अलंकार को समझना आवश्यक है। ‘श्लेष’ का अर्थ है जहाँ एक ही शब्द के दो या दो से अधिक भिन्न-भिन्न अर्थ होते हैं। यहाँ ‘शंकर’ और ‘पार्वती’ शब्दों के दो-दो अर्थ हैं। ‘शंकर’ का एक अर्थ भगवान शंकर है और दूसरा अर्थ चन्दन का पेड़ है। इसी प्रकार ‘पार्वती’ का एक अर्थ भगवान शंकर की पत्नी पार्वती है और दूसरा अर्थ पर्वत पर निवास करने वाली भीलनी है। श्लेष के अनुसार अर्थ करने पर इस श्लोक का भाव होगा-चन्दन के पेड़ को गिरा हुआ देखकर पर्वत पर निवास करने वाली भीलनी प्रसन्न होती है। सर्प रोने लगे और हाय चन्दन के पेड़, हाय चन्दन के पेड़ करने लगे।

कस्तूरी जायते कस्मात् को हन्ति करिणां कुलम्।
किं कुर्यात् कातरो युद्धे मृगात् सिंहः पलायनम्॥8॥

अत्र चरणत्रये त्रयः प्रश्नाः चतुर्थे चरणे त्रयाणाम् एवं उत्तरं वर्तते। कस्तूरी कस्मात् जायते इति प्रथमः प्रश्नः ‘करिणां कुलं कः हन्ति’ इति द्वितीयप्रश्नः कातरः युद्धे किं कुर्यात् इति तृतीयः प्रश्नः।

अनुवाद :
कस्तूरी किससे उत्पन्न होती है? कौन हाथियों के कुल (समूह) को मारता है? दुःखी युद्ध में क्या करे, मृग से, सिंह, पलायन।

यहाँ तीन चरणों में तीन प्रश्न हैं और चौथे चरण में तीनों के ही उत्तर हैं। कस्तूरी किससे उत्पन्न होती है? यह पहला प्रश्न है। हाथियों के कुल (समूह) को कौन मारता है? यह दूसरा प्रश्न है। दुःखी युद्ध में क्या करे? यह तीसरा प्रश्न है।

स्पष्टीकरण :
प्रश्न 1.
कस्तूरी किससे उत्पन्न होती है?
उत्तर:
मृग से।

2. हाथियों के कुल (समूह) को कौन मारता है?
उत्तर:
सिंह

3. दुःखी युद्ध में क्या करे?
उत्तर:
पलायन (भागे)।

कूटश्लोकाः शब्दार्थाः

चक्षुः= नेत्र। पन्नगः सर्प। बिलम् = छेद। जिह्वा=जीभ। पञ्चभी = पाँच पतियों वाली। पाञ्चाली = द्रोपदी। जघान = मारा। शीतलवाहिनी = शीतल जल वाली। दारपोषणरताः = पत्नी के पोषण में तत्पर। केदारपोषणरताः = खेत सँवारने में संलग्न (कृषक)। कम्बलवन्तम् = किस बलवान् को। ना= पुरुष:/नरः। एकोनाविंशति= 19। विंशतिः =20। लोकनाथः = भिक्षुक/राजा। लोकानाथः यस्य सः = अन्यपदार्थप्रधानो बहुब्रीहिः। लोकः सर्वोऽपि भिक्षुकस्य नाथः-लोकस्य दासःभिक्षुकः। लोकस्यनाथः = षष्ठीतत्पुरुषसमासे कृते राजा इत्यर्थः। द्वन्द्वः= द्वन्द्व समास, कलह। द्विगुः= द्विगुसमास, दम्पत्ति (पति-पत्नी)। अव्ययीभावः = समास, धनाभाव (निर्धनता)। तत्पुरुषः = समास, पति। कर्मधारयः = समास, अकर्मण्यता छोड़कर कर्म करो। बहुब्रीहिः = समास, धनधान्ययुक्त। शङ्करम् = शङ्कर भगवान को/चन्दन के पेड़ को। पतितम् = गिरते हुए। पार्वती = पार्वती शिवपत्नी/पर्वतनिवासिनी भीलनी। पन्नगाः = सर्प। कस्तूरी = कस्तूरी (गन्धविशेष)। जायते = उत्पन्न होती है। हन्ति = मारता है। करिणां कुलम् = हाथियों के समूह को। . कातरः = दुःखी। युद्धे = युद्ध में।

MP Board Class 8th Sanskrit Solutions

MP Board Class 8th Sanskrit Solutions Chapter 21 नर्मदा

MP Board Class 8th Sanskrit Solutions Surbhi Chapter 21 नर्मदा

MP Board Class 8th Sanskrit Chapter 21 अभ्यासः

Class 8 Sanskrit Chapter 21 MP Board प्रश्न 1.
एकपदेन उत्तरं लिखत(एक शब्द में उत्तर लिखो-)
(क) अस्माकम् प्रदेशस्य जीवनदायिनी का? (हमारे प्रदेश की जीवनदायिनी कौन है?)
उत्तर:
नर्मदा। (नर्मदा)

(ख) नर्मदा कस्मात् स्थानात् प्रादुर्भवति? (नर्मदा किस स्थान से निकलती है?)
उत्तर:
अमरकण्टकपर्वतात्। (अमरकण्टक पर्वत से)

(ग) कस्याः नाम रेवा? (किसका नाम रेवा है?)
उत्तर:
नर्मदायाः। (नर्मदा का)।

(घ) अमरकण्टकस्थानं कस्मिन् मण्डले अस्ति? (अमरकण्टक स्थान किस मण्डल में है?)
उत्तर:
अनूपपुर मण्डले। (अनूपपुर मण्डल में)

(ङ) नर्मदा कस्मिन् सागरे मिलति? (नर्मदा किस सागर में मिलती है?)
उत्तर:
अरबसागरे। (अरब सागर में)

(च) मण्डनमिश्रः कस्मिन् नगरे वसति स्म? (मण्डनमिश्र किस नगर में रहते थे?)
उत्तर:
मण्डलेश्वरनगरे। (मण्डलेश्वर नगर में)

Mp Board Class 8 Sanskrit Solution Chapter 21 प्रश्न 2.
एकवाक्येन उत्तरं लिखत(एक वाक्य में उत्तर लिखो-)
(क) धूमधारजलप्रपातः कुत्र अस्ति? (धूआँधार झरना कहाँ है?)
उत्तर:
धूमधारजलप्रपात: भेड़ाघाटनामके स्थाने अस्ति। (धूआँधार झरना भेड़ाघाट नामक स्थान पर है।)

(ख) सेठानीघाटस्थानं कस्मिन् नगरे अस्ति? (सेठानीघाट स्थान किस नगर में है?)
उत्तर:
सेठानीघाटस्थानं होशंगाबादनगरे अस्ति। (सेठानीघाट स्थान होशंगाबाद नगर में है।)

(ग) ओङ्कारेश्वरनगरे किं नाम ज्योतिर्लिङ्गम्? (ओङ्कारेश्वर नगर में किस नाम का ज्योतिर्लिंग है?)
उत्तर:
ओङ्कारेश्वरनगरे ममलेश्वरनामज्योतिर्लिंङ्गम्। (ओंकारेश्वर नगर में ममलेश्वर नाम का ज्योतिर्लिंग है।)

(घ) सरदारसरोवरबन्धः कस्यां नद्याम् अस्ति? (सरदार सरोवर बाँध किस नदी पर है?)
उत्तर:
सरदारसरोवरबन्धः नर्मदानद्याम् अस्ति। (सरदार सरोवर बाँध नर्मदा नदी पर है।)

(ङ) बन्धैः के लाभाः? (बाँधों से क्या लाभ हैं?)
उत्तर:
बन्धैः विधुदुत्पादनम्, भूमिसेचनम्, जलपरिवहनम्, अभयारण्यनिर्माणम्, पर्यटनस्थलनिर्माणम् इत्यादयो विविधलाभाः। (बाँधों से बिजली उत्पादन, भूमि का सींचना, जल परिवहन, अभयारण्य निर्माण, पर्यटन स्थल का निर्माण इत्यादि विभिन्न लाभ हैं।)

Class 8 Sanskrit Chapter 21 Mp Board प्रश्न 3.
उचितशब्देन रिक्तस्थानम् पूरयत(उचित शब्द से रिक्त स्थान भरो-)
(क) नर्मदायाः अपरं नाम ……….. अस्ति। (भागीरथी/मेकलसुता)
(ख) नर्मदानदी ……………. जीवनदायिनी कथ्यते। (उत्तरप्रदेशस्य/मध्यप्रदेशस्य)
(ग) ममलेश्वरज्योतिर्लिङ्गम् …………… अस्ति। (उज्जयिन्याम्/ओङ्कारेश्वरनगरे)
(घ) आद्यशङ्कराचार्यस्य गुरोः नाम ………… अस्ति। (महर्षि वाल्मीकि/गोविन्दपादाचार्यः)
(ङ) बरगीबन्धः ……………. अस्ति। (नर्मदायाम्/गोदावर्याम्)
उत्तर:
(क) मेकलसुता
(ख) मध्यप्रदेशस्य
(ग) ओङ्कारेश्वरनगरे
(घ) गोविन्दपादाचार्यः
(ङ) नर्मदायाम्।

Sanskrit Class 8 Chapter 21 प्रश्न 4.
उचितं योजयत(उचित को मिलाओ-)
Class 8 Sanskrit Chapter 21 Mp Board
उत्तर:
(क) → (iii)
(ख) → (v)
(ग) → (ii)
(घ) → (i)
(ङ) → (iv)

Mp Board Class 8 Sanskrit Chapter 21 प्रश्न 5.
शुद्धवाक्यानां समक्षम् “आम्” अशुद्धवाक्यानां समक्षं “न” इति लिखत्।
(शुद्धवाक्यों के सामने “आम्” (हाँ) और अशुद्ध वाक्यों के सामने “न” (नहीं) लिखो-)
(क) नर्मदा अमरकंटाकात् प्रादुर्भवति।
(ख) रेवा नर्मदायाः अपरं नाम अस्ति।
(ग) नर्मदायाम् सरदारसरोवरबन्धः अस्ति।
(घ) मेघदूते नर्मदायाः वर्णनं नास्ति।
(ङ) पुराणेषु नर्मदायाः वर्णनम् अस्ति।
उत्तर:
(क) आम्
(ख) आम्
(ग) आम्
(घ) न
(ङ) आम्

8 वीं कक्षा संस्कृत गाइड 2021 MP Board प्रश्न 6.
नामोल्लेखपूर्वकं सन्धिविच्छेदं कुरुत(नाम का उल्लेख करते हुए सन्धि-विच्छेद करो-)
(क) गहनारण्येषु
(ख) अत्रैव
(ग) अवलोकनार्थम्
(घ) इत्यादयः।
उत्तर:
Class 8 Sanskrit Chapter 21 MP Board

Class 8 Sanskrit Abhyas Prashn Patra MP Board प्रश्न 7.
नामोल्लेखपूर्वकं समासविग्रहं कुरुत(नाम का उल्लेख करते हुए समास विग्रह करो-)
(क) अभयारण्य निर्माणम्
(ख) देवालयाः
(ग) घण्टानादाः
(घ) भूमिसेचनम्।
उत्तर:
Mp Board Class 8 Sanskrit Solution Chapter 21

नर्मदा हिन्दी अनुवाद

पावनसलिलानर्मदा अस्माकम् प्रदेशस्य जीवनदायिनी सरिता अस्ति। एषा एव रेवा-मेकलसुतादिभिः अनेकानामभिः प्रसिद्धा। अस्याः उभयोः तटयोः अनेकानि तीर्थस्थानानि, तपस्विनाम् आश्रमाश्च सन्ति। प्राचीनकालादेव अस्याः पावनतटयोः तपस्विनां सिद्धस्थलानि सन्ति। अतः जनाः नर्मदायाः परिक्रमणं कृत्वा आत्मानं धन्यम् पवित्रं च मन्यते अत्रत्यं नैसर्गिक सौन्दर्यमपि दर्शनीयम्।।

Class 8 Sanskrit MP Board अनुवाद :
पवित्र जल वाली नर्मदा हमारे प्रदेश की जीवनदायिनी (जीवन प्रदान करने वाली) नदी है। यही रेवा, मेकलसुता आदि अनेक नामों से प्रसिद्ध है। इसके दोनों किनारों पर अनेक तीर्थस्थान और तपस्वियों के आश्रम हैं। प्राचीनकाल से ही इसके पवित्र किनारों पर तपस्वियों के सिद्ध स्थल हैं। इसलिए लोग नर्मदा की परिक्रमा करके अपने को धन्य और पवित्र मानते हैं। यहाँ का प्राकृतिक सौन्दर्य भी देखने योग्य है।

अनूपपुरमण्डले अमरकण्टवं नाम पर्वतोऽस्ति। तत एव नर्मदा प्रादुर्भवति। तदनन्तरम् एषा गहनारण्येषु उत्तुङ्गपर्वतेषु च भ्रमणं कुर्वती डिण्डोरीमण्डलम् प्रविशति। डिण्डोरीतः सपाकारगत्या उच्चावचमार्गेण महाराजपुरम् प्राप्नोति। ततः जाबालिपुरम् आगच्छति। श्वेतशिलाखण्डानां कृतेऽतिप्रसिद्धे भेड़ाघाटनामके स्थाने धूमधारजलप्रपातस्वरूपं धारयति। तद् अवलोकनार्थं बहवः पर्यटकाः अत्र आगच्छन्ति।

8 वीं कक्षा संस्कृत गाइड 2021 MP Board अनुवाद :
अनूपपुर मण्डल में अमरकण्टक नामक पर्वत है। वहाँ से ही नर्मदा निकलती है। उसके बाद यह घने वनों और ऊँचे पर्वतों पर भ्रमण करती हुई डिण्डोरी मण्डल में प्रवेश करती है। डिण्डोरी से सर्पाकार गति से ऊँचे-नीचे मार्ग से महाराजपुर (मण्डल) पहुँचती है। वहाँ से जबलपुर आती है। संगमरमर की चट्टानों के लिए अति प्रसिद्ध भेड़ाघाट नाम के स्थान पर धूआँधार झरने का रूप धरती है। उसे देखने के लिए बहुत से पर्यटक यहाँ आते हैं।

जाबालिपुरतः ब्रह्माण्डघट्टम् आयाति ततः अनेकक्षेत्राणि पावयन्ती इयं होशङ्गाबादनगरम् प्रविशति। अत्रत्यं सेठानीघाट’। इति स्थानम् प्रसिद्धम्। अस्मिन नगरे अस्याः तटे अनेके देवालयाः आश्रमाश्च सन्ति। अत्र भक्तैः कृताः प्रार्थनाः घण्टानादाश्च अहर्निशं श्रूयन्ते।।

Surbhi Sanskrit Book Class 8 Pdf Download MP Board  अनुवाद :
जबलपुर से ब्रह्माण्डघाट (बरमान घाट) आती है वहाँ से अनेक क्षेत्रों को पवित्र करती हुई यह होशंगाबाद नगर में। प्रवेश करती है। यहाँ का ‘सेठानीघाट’ स्थान प्रसिद्ध है। इस नगर। में इसके किनारे अनेक मन्दिर और आश्रम हैं। यहाँ भक्तों के द्व रा की गयी प्रार्थना और घण्टों का स्वर रात-दिन सुनाई देता है।

ततो वेगवती एषातरंगिणी ओङ्कारेश्वरनगरं स्पृशति। अत्र ममलेश्वरनामज्योतिर्लिङ्ग समाराधयन्ती ओंकार इव आकृति धारयति। अत्रैव आद्यशङ्कराचार्यस्य गुरोः गोविन्दपादाचार्यस्य पवित्रस्थानम् अप्यस्ति।

कक्षा 8 विषय संस्कृत MP Board अनुवाद :
वहाँ से वेग वाली यह नदी ओंकारेश्वर नगर को छूती है। यहाँ ममलेश्वर नामक ज्योतिर्लिंग की आराधना करती। हुई ओंकार के समान आकृति को धारण करती है। यहीं पर आदि शंकराचार्य के गुरु गोविन्दपाद् आचार्य का पवित्र स्थान भी है।

ततः मण्डनमिश्रेण मण्डितम् मण्डलेश्वरनगरमपि। एषा मण्डयति। मण्डलेश्वरनगरात् महाराजया अहिल्यया सेविते माहिष्मतीनगरे अस्याः अतिविस्तृतं रूपं दृश्यते। पश्चात् खलघाटेशूलपाणेश्वरादीनि स्थानानि सिञ्चन्ती सा गुर्जरप्रान्तस्य भृगुकच्छनगरसमीपे अरबसागरे विलीयते।।

अनुवाद :
वहाँ से मण्डनमिश्र से सुशोभित मण्डलेश्वर नगर को भी यह सुशोभित करती है। मण्डलेश्वर नगर से महारानी अहिल्या के द्वारा सेवित माहिष्मती (महेश्वर) नगर में इसका अति विस्तृत रूप दिखाई देता है। बाद में खलघाट शूलपाणेश्वर आदि स्थानों को सींचती हुई गुजरात प्रान्त के भरुच नगर के पास अरब सागर में विलीन हो जाती है।

नर्मदानद्यामेव बरगी-इन्दिरासागर-सरदारसरोवरदायः बहवः बन्धाः निर्मिताः सन्ति। यावन्तः बन्धाः नर्मदानद्यां सन्ति तावन्तः अन्यासु नदीषु न सन्ति। एभिः बन्धैः विधुदुत्पदानम्, भूमिसेचनम्, जलपरिवहनम्, अभयारण्यनिर्माणम्, पर्यटनस्थलनिर्माणम् इत्यादयो विविधलाभाः भवन्ति। एतेषाम् उपकराणां हेतुः एषा एव।

अनुवाद :
नर्मदा नदी पर ही बरगी, इन्दिरासागर, सरदार सरोवर आदि बहुत से बाँध निर्मित हैं। जितने बाँध नर्मदा नदी पर हैं उतने अन्य नदियों पर नहीं हैं। इन बाँधों से बिजली उत्पादन, भूमि का सींचना, जल परिवहन, अभयारण्य का निर्माण, पर्यटनस्थल का निर्माण इत्यादि विभिन्न लाभ होते हैं। इनके उपकारों के लिए यही है।

एषा नामस्मरणमात्रेण पापम् अपाकरोति। पुराणेषु अस्याः बहुविधमाहात्म्यम् प्रतिपादितम्। कालिदासेनापि मेघदूते अस्याः सौन्दर्यम् माहात्म्यं च वर्णितम्। धन्य एषा भूमिः यत्र रेवा राजते।

अनुवाद :
यह नाम के स्मरण मात्र से पाप को दूर करती है। पुराणों में इसकी बहु विध महिमा प्रतिपादित है। कालिदास ने भी मेघदूत में इसके सौन्दर्य और महिमा का वर्णन किया है। धन्य है यह भूमि जहाँ रेवा (नर्मदा) सुशोभित होती है।

नर्मदा शब्दार्थाः

सिद्धस्थलानि = सिद्धभूमि/तीर्थ। धूमधारः = धुंआधार। अत्रत्यम् = यहाँ का। ओंकार इव = ओंकार के समान। उत्तुङ्गम् = ऊँचा। ब्रह्माण्डघट: बरमान घाट का प्राचीन नाम। उच्चावचमार्गेण = ऊँचे-नीचे मार्गों से। सर्पाकारगत्या = वक्रगति से। माहिष्मतीनगरम् = महेश्वर नगर का प्राचीन नाम। महाराजपुरम् = मण्डला का प्राचीन नाम। भृगुकच्छनगरम् = भरूच नगर का प्राचीन नाम। प्राप्नोति = पहुँचती है। श्वेतशिलाखण्डानाम् = सङ्गमरमर की चट्टानों के।

MP Board Class 8th Sanskrit Solutions

MP Board Class 8th Hindi Sugam Bharti Solutions Chapter 20 बूँद-बूँद से ही घड़ा भरता है

In this article, we will share MP Board Class 8th Hindi Book Solutions Chapter 20 बूँद-बूँद से ही घड़ा भरता है Pdf, These solutions are solved subject experts from the latest edition books.

MP Board Class 8th Hindi Sugam Bharti Solution Chapter 20 बूँद-बूँद से ही घड़ा भरता है

प्रश्न अभ्यास
अनुभव विस्तार

Mp Board Class 8 Hindi Chapter 20 प्रश्न 1.
Class 8 Hindi Chapter 20
उत्तर
(अ) 3, (ब) 1, (स) 4, (द) 2

(ख) दिए गए शब्दों से सही शब्द चुनकर रिक्त स्थान की पूर्ति कीजिए

(अ) हम अपनी बचत की आदत से ……………….रूप से राष्ट्र की सेवा भी करते हैं। (प्रत्यक्ष/अप्रत्यक्ष)
(ब) बदलते परिवेश में ……………….के ज्ञान से यौद्धिक विकास होगा। (कम्प्यूटर सिनेमा)
(स) न अधिक रुपया ….में रहेगा और न हो बर्थ की चीजें लेने को जी ललचाएगा।(हाथ/साय)
(द) छोटी-छोटी से बचत निजी बड़ी आवश्यकताओं की पूर्ति में …………….. होती है। (बाधक/सहायक)
उत्तर
(अ) अप्रत्यक्ष
(ब) कम्प्यूटर
(स) हाथ
(द) सहायक।

अति लघु उत्तरीय प्रश्न

Class 8 Hindi Chapter 20 Mp Board प्रश्न 1.
(अ) पवित्रा ने रुपये किस प्रकार एकत्रित किए?
(ब) पवित्रा ने किन रुपयों से कम्प्यूटर खरीदा?
(स) कम्प्यूटर से क्या लाभ हैं?
(द) पुनीत कहाँ रहता था?
उत्तर
(अ) पवित्रा ने थोड़े-थोड़े रुपये एकत्रित किए।
(ब) पवित्रा ने अपव्यय से बचाकर प्रतिमाह कुछ रुपये बचाकर कम्प्यूटर खरीदा।
(स) कम्प्यूटर से आज के तीव्रगामी परिवेश में बौद्धिक क्षमता का विकास होगा, वहीं रोजगार के अवसर भी प्राप्त होंगे।
(द) पुनीत विवेकानंद विद्याभवन, तात्याटोपे नगर, भोपाल (म. प्र.) 462001 में रहता था।

लघु उत्तरीय प्रश्न

(अ)
माँ ने पत्र में पुनीत को क्या सलाह दी?
उत्तर
माँ ने पत्र में पुनीत को बचत-खाते में पैसे जमा करने की सलाह दी।

(ब)
हम अपने बचत के पैसे कहाँ-कहाँ जमा करा सकते हैं?
उत्तर
हम अपने बचत के पैसे डाकघर के बचत खाते में जमा करा सकते हैं।

(स)
बचत की राशि से किस प्रकार राष्ट्र-सेवा होती है?
उत्तर
बचत की राशि से विभिन्न सार्वजनिक-हित के कार्यों को सहयोग देने से राष्ट्र की सेवा होती है।

(द)
सोच-समझकर पेसा खर्च करने से क्या-क्या लाभ हैं?
उत्तर
सोच-समझकर पैसा खर्च करने से धन का संग्रह होता है। इससे निजी बड़ी आवश्यकता की पूर्ति में सहायता पहुँच है।

(ई)
इस पत्र में निहित शिक्षा को स्पष्ट कीजिए।
उत्तर
इस पत्र में निहित शिक्षा यह है कि जीवन में मितव्ययता का बहुत बड़ा महत्त्व है। अपव्यय से अनेक हानियाँ होती हैं। छोटी-छोटी-सी बचत से हमारी बहुत बड़ी आवश्यकता की पूर्ति होती है।

भाषा की बात

Class 8 Hindi Chapter 20 प्रश्न 1.
बोतिए और लिखिएश्रेय, व्यवस्था, मितव्ययता, राष्ट्र।
उत्तर
श्रेय, व्यवस्था, मितव्ययता, राष्ट्र। प्रश्न

Mp Board Solution Class 8 Hindi Chapter 20 प्रश्न 2.
शुद्ध वर्तनी बाले शब्द पर गोता लगाइए
Class 8 Hindi Chapter 20 Mp Board
उत्तर
स्थिति, प्रसन्नता, व्यावहारिक, अप्रत्यक्ष।

Chapter 20 Hindi Class 8 प्रश्न 3.
निम्नलिखित मुहावरों एवं लोकोक्तियों का वाक्यों में प्रयोग कीजिए
एक पंथ दो काज, जिसकी लाठी उसकी भैंस, जी ललचाना, आगा-पीछा सोचना, बूंद-बूंद से घड़ा भरना।
उत्तर
Mp Board Class 8 Hindi Chapter 20
Class 8th Hindi Solution Mp Board

Class 8 Hindi Chapter 20 Question Answer प्रश्न 4.
प्रत्यक्ष शब्द में ‘अ’ उपसर्ग लगाने से उसका विलोम शब्द ‘अप्रत्यक्ष’ बनता है। इसी प्रकार निम्नलिखित
शब्दों में ‘अ’ लगाकर विलोम शब्द बनाइए
ज्ञान, संभव, हित, व्यवस्था, व्यावहारिक।
उत्तर
शब्द – विलोम शब्द
ज्ञान – अज्ञान
संभव – असंभव
हित – अहित
व्यवस्था – अव्यवस्था
व्यावहारिक – अव्यावहारिक

Mp Board Class 8 Hindi Book Solution प्रश्न 5.
उदाहरण के अनुसार सन्धि विच्छेद किजिए

Class 8 Mp Board Hindi
उत्तर
Mp Board Class 8 Hindi

गयांश की संदर्भ-प्रसंग सहित व्याख्या

1. तुम्हें आश्चर्य होगा कि तुम्हारे द्वारा की गई छोटी-छोटी-सी बचत जहाँ तुम्हारी निजी बड़ी आवश्यकता पूर्ति में सहायक होती है, वहीं व्यापक रूप में राष्ट्रीय बचत तथा राष्ट्र के विकास का अंग बनती है। जानते हो, इस बचत राशि का उपयोग विभिन्न सार्वजनिक-हित के कार्यों में होता है। अतः हम अपनी बचत करने की एक छोटी-सी अच्छी आदत से अप्रत्यक्ष रूप में राष्ट्र की सेवा भी करते हैं।

शब्दार्थ- निजी-अपनी।

ब्यापक – बड़े रूप में। अप्रत्यक्ष-परोक्ष, जो दिखाई न दे।

संदर्भ – प्रस्तुत पक्तियाँ हमारी पाठ्य पुस्तक ‘सुगम भारती (हिंदी सामान्य) भाग-8 के पाठ 20 ‘बूंद-बूंद से ही घड़ा भरता है’ से ली गई हैं।

प्रसंग – प्रस्तुत पंक्तियों में लेखक ने छोटी-छोटी-सी बचत के महत्त्व को बतलाते हुए कहा है कि

हिंदी सुगम भारती आठवीं कक्षा Pdf व्याख्य
पवित्रा देवी ने पत्र के माध्यम से अपने बेटे पुनीत को समझाते हुए कहा कि उसके द्वारा जो कुछ भी छोटी-छोटी-सी बचत भी उसकी अपनी एक बड़ी आवश्यकता को पूरा करने में अधिक सहायक होती है। इसके साथ-ही-साथ इससे पूरे राष्ट्र की भी बचत होती है। यही नहीं इससे राष्ट्र के विकास का अंग बनती है। इससे सार्वजनिक हित से संबंधित कामों में गति भी होती है। इसलिए हमें छोटी-सी-छोटी बचत करनी चाहिए। इस अच्छी आदत से परोक्ष रूप में राष्ट्र की सेवा भी हो जाती है।

Class 8 Hindi Mp Board विशेष

  • भाषा सरल है।
  • छोटी-सी-छोटी बचत की सीख दी गई है।

MP Board Class 8th Special English Solutions Chapter 11 Children who are Wanted Every Hour

Guys who are planning to learn the fundamentals of English can avail the handy study material using MP Board Solutions for Class 8 English Chapter 11 Children who are Wanted Every Hour Questions and Answers. You Can Download MP Board Class 8 English Solutions Questions and Answers, Notes, Summary, Guide, Pdf. Refer to the Madhya Pradesh State Board Solutions for English PDF available and score better grades. Simply click on the quick links available for MP Board Solutions for Class 8 English Chapter 11 Children who are Wanted Every Hour Questions and Answers and prepare all the concepts in it effectively. Take your preparation to the next level by availing the Madhya Pradesh State Board Solutions for Class 8 English prepared by subject experts.

MP Board Class 8th Special English Solutions Chapter 11 Children who are Wanted Every Hour

Do you feel the concept of English is difficult to understand? Not anymore with our MP Board Solutions for Class 8 English Chapter 11 Children who are Wanted Every Hour Questions and Answers. All the Solutions are given to you with detailed explanation and you can enhance your subject knowledge. Use the Madhya Pradesh State Board Solutions for Class 8 English PDF for free of cost and prepare whenever you want.

Children who are Wanted Every Hour Textual Exercise

Word Power

(A) Fill in the blanks choosing the appropriate words from the following:
cope with, magnified, earnest, zeal, sinews, destiny (use each world only once)

  1. Desert plants are adapted to …………………. extreme heat.
  2. He wants to be in control of his own ………………….
  3. Despite her …………………. effort, she could not find a job.
  4. The dry summer has …………………. the problem of water shortage.
  5. The …………………. of our body are the source of power.
  6. The chief minister is working with great ………………….

Answers:

  1. cope with
  2. desting
  3. earnest
  4. magnified
  5. sinews
  6. zeal.

Comprehension

Answer the following questions:

Mp Board Class 8 English Chapter 11 Question 1.
How have the children been described in the first stanza? Write at least five qualities of children.
Answer:

  1. Children are full of spirit and will power.
  2. They have sound mind and sound body.
  3. They are fit to cope with any situation.
  4. They never want to sit idle.
  5. They always do work.

Children Who Are Wanted Every Hour Question 2.
Who are ‘whining drones’?
Answer:
‘Whining drones’ are those people who are lazy and give nothing to society. They always make complains.

Mp Board Solution Class 8 English Chapter 11 Question 3.
Write the rhyming words of the second stanza.
Answer:
Magnify – try.

Children Who Are Wanted Every Hour Summary Question 4.
How are you expected to do the work according to the poet’s wish?
Answer:
We are expected to do the work with earnest zeal.

Class 8 English Chapter 10 Children Who Are Wanted Every Hour Question 5.
Do you think children are a nation’s destiny? If ‘yes’, say how?
Answer:
Yes, children are a nation’s destiny. They are full of spirit. They possess sound mind and sound body. They do every work honestly.

Let’s Read

Read the following conversation between Ravi and Suresh then complete the paragraph that follows:

Ravi: I have come to the zoo but I am rather disappointed.
Suresh: This is a strange thing to say. What makes you feel so?
Ravi: The pathetic state of the animals makes my heart cry.
Suresh: True! Last year their condition was not as it is this year.
Ravi: I wish people had more consideration for animals.

Ravi looked dismayed and told Suresh that ………… Suresh was surprised and said ………… He further enquired why Ravi felt so » Ravi explained that the pathetic ………… Suresh agreed with him and said last year ………… Ravi wished that people …………
Answer:
Ravi looked dismayed and told Suresh that he had come to the zoo but he was rather disappointed. Suresh was surprised and said that was a strange thing to say. He further enquired why Ravi felt so. Ravi explained that the pathetic state of the animals made his heart cry. Suresh agreed with him and said last year their condition had not been as it was that year. Ravi wished people had more consideration for animals.

Let’s Write

Mohan is getting his parcel registered.
He takes the following steps.
Mp Board Class 8 English Chapter 11
Now Mohan tells his younger brother how he got his parcel registered. (Use active/ passive as necessary.)

  1. First, I visited the post office.
  2. After that, I bought the requisite stamps.
  3. I stuck the stamps on the parcel.
  4. I went back to the registered parcel counter.
  5. I handed over the parcel.
  6. I collected the receipt.

Word Meanings Children who are Wanted Every Hour

Mp Board Class 8 Chapter 11

We wish the knowledge shared regarding MP Board Solutions for Class 8 English Chapter 11 Children who are Wanted Every Hour Questions and Answers has been helpful to you. If you need any further help feel free to ask us and we will get back to you with the possible solution. Bookmark our site to avail the latest updates on different state boards solutions in split seconds.

MP Board Class 8th Science Solutions Chapter 7 Conservation of Plants and Animals

MP Board Class 8th Science Solutions Chapter 7 Conservation of Plants and Animals

MP Board Class 8th Science Conservation of Plants and Animals NCERT Textbook Exercises

Mp Board Class 8 Science Chapter 7 Question 1.
Fill in the blanks:
(a) A place where animals are protected in their natural habitat is called
(b) Species found only in a particular area is known as
(c) Migratory birds fly to far away places because of changes.
Answer:
(a) wildlife sanctuary
(b) endemic
(c) climate.

Mp Board Class 8 Science Solution Chapter 7 Question 2.
Differentiate between the following:
(a) Wildlife sanctuary and biosphere reserve
(b) Zoo and wildlife sanctuary.
(c) Endangered and extinct species
(d) Flora and fauna.
Answer:
(a) Differences between wildlife sanctuary and biosphere reserve:
MP Board Class 8th Science Solutions Chapter 7 Conservation of Plants and Animals 1

(b) Differences between zoo and wildlife sanctuary:
MP Board Class 8th Science Solutions Chapter 7 Conservation of Plants and Animals 2

(c) Differences between endangered and extinct species:
MP Board Class 8th Science Solutions Chapter 7 Conservation of Plants and Animals 3

(d) Differences between flora and fauna:
MP Board Class 8th Science Solutions Chapter 7 Conservation of Plants and Animals 4

Class 8 Science Chapter 7 Mp Board Question 3.
Discuss the effects of deforestation on the following:
(a) Wild animals
(b) Environment
(c) Villages (Rural areas)
(d) Cities (Urban areas)
(e) Earth
(f) The next generation.
Answer:
Effects of deforestation on:
(a) Wild animals. There will be loss of wildlife due to deforestation. Wild animals will shift to new habitats because of disturbed food chains and habitat.

(b) Environment. Deforestation will leave less trees. Fewer trees will consume less carbon dioxide. This increase in the amount of carbon dioxide in nature will lead to global warming. It will disturb water cycle and reduce rainfall causing deserts.

(c) Village (Rural areas). Deforestation will result in increase in temperature, decrease in rainfall, decrease in soil fertility, and increase in natural calamities like floods and drought.

(d) Cities (Urban areas). Cities flooded with drought-affected villages, will disturb the environment. Food- grains will either not available or if available, they will be costlier. The people will also not get wood for making furniture and buildings.

(e) Earth. Deforestation is a major cause which leads to change in the soil properties. Physical properties of the soil will get affected badly. Soil erosion caused due to floods will remove the top layer of soil. The remaning part of soil will have no humus and thus less fertile. Gradually the land will get converted into desert. On the other hand, the snow of the mountains will melt due to the global warming, and many cities will be flooded causing disaster.

(f) The next generation. The next generation will either be extinct or if at all it exists, they will suffer from ‘diseases and face life without food. So, the next generation will be ill, weak and consequently face extinction.

Mp Board Solution Class 8 Science Chapter 7 Question 4.
What will happen if:
(a) we go on cutting tr.ees.
(b) the habitat of an animal is disturbed.
(c) the top layer of soil is exposed.
Answer:
(a) If we go on cutting trees, then

  • Survival of the mankind will become a threat because of low oxygen concentration.
  • We have to face high temperature and pollution level.
  • Natural calamities will disrupt our lives.
  • The water cycle will be disturbed.

(b) If the habitat of an animal is disturbed, then

  • The animals will lost their natural habitat and ultimately at the periphery to become endangered.
  • The survival of animal will be difficult, because of the drought and the rise in temperature.

(c) If the top layer of soil is exposed, then

  • The exposed top layer loses all its nutrients.
  • The water holding capacity of the soil will be decreased.
  • The vegetation will go off from the field, and desertification will be {he result.

Mp Board Class 8 Chapter 7 Question 5.
Answer in brief:
(a) Why should we conserve biodiversity?
Answer:
We should. conserve biodiversity in order to protect some species of plants and animals from being destroyed.

(b) Protected forests are also not completely safe for wild animals. Why?
Answer:
Protected forests are also not completely safe for wild animals because they may not feel comfortable there. Some people may still kill them for various reasons.

(c) Some tribals depend on the jungle. How?
Answer:
Some tribes depend on the jungles because they get their food and livelihood from forests. People living near forests earn their livelihood by the products obtained from forest.

(d) What are the causes and consequences of deforestation?
Answer:
Causes of the deforestation are growing urbanization and industrialization. Some of the main causes are procuring land for cultivation; building houses and factories/ making furniture and using wood as fuel. Consequences are the desertification and natural calamities. It has also rendered many species of plants and animals unprotected and unconserved.

(e) What is Red Data Book?
Answer:
Red Data Book is the record book and sourcebook of all the endagered animals and plants. Different record books are maintained for endangered animals and endangered plants. Also, there are different Red Data Books for plants, animals and other species.

(f) What do you understand by the term migration?
Answer:
The term migration means the phenomenon of periodical movement of species of birds from its own habitat to some other habitat due to changes in climate. It is for the purpose of breeding and other specific purposes.

Mp Board Solution Class 8 Science Question 6.
In order to meet the ever-increasing demand in factories and for shelter, trees are being continually cut. Is it justified to cut trees for such projects? Discuss and prepare a brief report.
Answer:
Of course, to meet the ever-increasing demand in factories and for shelter, trees are being continually cut, which is not justified at all. If one tree is cut, at least five trees should be grown so that reforestation process will remain continuous. But, if trees are cut blindly and no trees are planted then the earth will face global warming, no rainfall, climatic change, soil erosion and desertification/etc. So, cutting trees for any reason at all is not justified.

Class 8 Science Chapter 7 Question Answer Question 7.
How can you contribute to the maintenance of green wealth of your locality? Make a list of actions to be taken by you.
Answer:
For the maintenance of the green wealth of my locality. I will prefer reforestation in the locality. I shall start a campaign, along with my friends, to make the people of the locality aware of the importance of trees/plants. Once the people become conscious of the importance of plants, they will be requested to do the following:

  1. Each member of each family should plant at least one tree in the monsoon month and take care of the tree.
  2. During summer, they should assure watering of the plants everyday.
  3. On the occasion of birthday, marriage ceremony and other happy occasions, they should gift their friends and relatives a plant in place of costly gifts.
  4. On national holidays, a seminar should be arranged to discuss subjects like importance of plants, environment restoration, biodiversity etc.

Mp Board Class 8th Science Chapter 7 Question 8.
Explain how deforestation leads to reduced rainfall?
Answer:
Deforestation leads to reduce rainfall because plants are the main agents to maintain the water cycle in the environment. Plants will not absorb water from the soil and will not evaporate water from their leaves to form clouds. If clouds will not be formed then how can we expect rainfall.

Mp Board Solution Class 8 Social Science Chapter 7 Question 9.
Find out about national parks in your state. Identify and show their location on the outline map of India.
Mp Board Class 8 Science Chapter 7
Answer:
Do yourself.

Mp Board Class 8 Social Science Chapter 7 Question 10.
Why should.paper be saved? Prepare a list of ways by which you can save paper.
Answer:
Paper should be saved for the following reasons:

  1. A large number of trees can be saved by saving paper. This can check deforestation.
  2. Saving paper also saves energy and water needed for manufacturing paper.
  3. The amount of harmful chemicals used in papermaking will be reduced by saving paper.

The ways to save paper are as follows:

  • Economical use of paper.
  • Paper should not be burnt.
  • Recycling of paper should be done.

Mp Board 8th Class Science Solutions Question 11.
Complete the word puzzle:
Down
1. Species on the verge of extinction.
2. A book carrying information about endangered species.
Mp Board Class 8 Science Solution Chapter 7
5. Consequence of deforestation.

Across
1. Species which have vanished.
3. Species found only in a particular habitat.
4. Variety of plants, animals and micro-organisms found in an area.
Answer:
Class 8 Science Chapter 7 Mp Board

MP Board Class 8th Science Conservation of Plants and Animals NCERT Extended Learning – Activities Projects

Class 8 Science Chapter 7 Solution Question 1.
Plant at least five different plants in your locality during this academic year and ensure their maintenance till they grow.
Answer:
Do yourself.

Science Chapter 7 Class 8 Question Answer Question 2.
Promise yourself that this year you will gift at least 5 plants to your friends and relatives on their achievements, or on occasions like birthdays. Ask your friends to take proper care of these gifted plants and encourge them to gift plants to their friends on such occasions. At the end of the year count the plants that have been gifted through this chain.
Answer:
Do yourself.

Class 8 Science Chapter 7 Notes Pdf Question 3.
Is it justified to prevent tribals from staying in the core area of the forest? Discuss the matter in your class and note down the points for and against the motion in your notebook.
Answer:
It is not justified in my opinion to prevent triabals from staying in the core area of a forest. It is their natural habitat. They are not any threats to animals and plants as their life is centred around plants and animals. They don’t destroy forest or kill animals unnecessarily. Forest for them is as important as for other animals and plants.

Mp Board Solution Class 8 Question 4.
Study the biodiversity of a park nearby. Prepare a detailed report with photographs and sketches of the flora and fauna.
Answer:
Do yourself.

Question 5.
Make a list of the new information you have gathered from this chapter. Which information did you find the most interesting and why?
Answer:

  • We have learnt how deforestation can destroy biodiversity.
  • We have learnt about the actual meaning of biodiversity.
  • We have also gathered new informations about extinct and endangered animals.
  • We did not know anything about Red Data Book but now we have learnt about it through this lesson.

Question 6.
Make a list of various uses of papers. Observe currency notes carefully. Do you find any difference between a currency paper and paper of your notebook? Find out where currency paper is made.
Answer:
Paper is very useful for us:

  • Our books and notebooks are all made up of paper.
  • Most of our currency is made up of paper.
  • All legal informations and other important informations are encoded on papers.
  • Paper is used to make bags, containers, package materials etc. The paper used to make currency is stiffer than the normal paper and is transparent to some extent.

Question 7.
Karnataka Government had launched ‘Project Elephant’ to save Asian elephants in the state. Find out about this and other such campaigns launched to protect threatened species.
Answer:
Do yourself.

MP Board Class 8th Science Conservation of Plants and Animals NCERT Intext Activities and Projects

Activity 7.1
Add more causes of deforestation to your list and classify them into natural and man¬made.
Answer: Natural causes of deforestation: lightning, fires.

Man-made causes of deforestation:

  • animal grazing.
  • Wood for fuel, for making houses.
  • Wood for manufacturing of paper.

Activity 7.2

Animal life is also affected by deforestation. How? List the points and discuss them in your class.
Answer:

  • Animals loose their shelter as trees are cut.
  • There is shortage of food for animals due to deforestation.
  • Animals become easy prey to hunters and bigger animals.
  • Food chains are disturbed.
  • Animals have to bear the bad effects of natural calamities.

Find out the number of national parks, wildlife sanctuaries and biosphere reserves in your district, state and country. Record in Table 7.1. Show these areas in an outline map of your state and India.
Answer:
I am a resident of Delhi. In Delhi, though there is a zoo, but there is no national park, wildlife sanctuary or biosphere reserves.

Table 7.1: Protected Areas for Conservation
Mp Board Solution Class 8 Science Chapter 7
Mp Board Class 8 Chapter 7

Activity 7.4

List the factors disturbing the biodiversity of your area. Some of these factors and human activities disturb, the biodiversity unknowingly. List these human activities. How can these be checked? Discuss in your class and write a brief report in your notebook.
Answer:
Biodiversity refers to the variety of living organisms in a specific area, generally forests. The biodiversity of an area can be disturbed by the following activities:

  • Killing or hunting animals for different purposes.
  • Cutting trees and grasses which have
  • Setting fire in the forest for making areas for agricultural purposes.
  • Burning forests for human habitations.
  • Making roads to pass to other side through forest.

These are some of the human activities because of which biodiversity gets disturbed.

Activity 7.5
Try to identify the flora and fauna of your area and list them.
Answer:
Flora (trees and plants): Ferns, Jamun, mango, sal, teak, Arjun, pipal, kadamb, keekar, babool, etc. are some of the flora present in our locality.
Fauna: Wild dog, leopard, wolf, deer, cheetal, chinkara, blue-bull, barking deer, etc., are some of the fauna present in our locality.

Activity 7.6
Find out the endemic plants and animals of the region where you live.
Answer:
Endemic plants: Sal, wild mango, jamun and mahua. Endemic animals: Indian giant squirrel and bison.

Activity 7.7
Visit a nearly zoo. Observe the conditions provided to the animals. Were they suitable for the animals? Can animals live in artificial setting instead of their natural habitat? In your opinion, will the animals be comfortable in a zoo or in their natural habitat?
Answer:
In the zoo, the tall trees and bushes are grown abundantly. There are lot of ponds, water reserves and artificial lakes made here and there. Fruit trees are also grown in plenty. To some extent these facilities are suitable but not sufficient. During winter, animals are provided with heaters to provide them heat. And during summer, arrangement of coolers is made to make wild animals’ life comfortable.

But, I believe, these are not appropriate, because wild animals would like to live in forest happily and not in these artificial settings. Wild animals will be far more comfortable in their natural habitat than in a zoo.

MP Board Class 8th Science Conservation of Plants and Animals NCERT Additional Important Questions

A. Short Answer Type Questions

Question 1.
Name a bird sanctuary of India.
Answer:
Bharatpur bird sanctuary.

Question 2.
Name a national park of India.
Answer:
Kaziranga National Park.

Question 3.
Name a wildlife sanctuary of India.
Answer:
Lockchao wildlife sanctuary.

Question 4.
Name a biosphere reserve of India.
Answer:
Great Nicobar Biosphere Reserve.

Question 5.
Name two natural causes of deforestation.
Answer:
Two natural causes of deforestation are:

  1. Forest fire
  2. severe drought.

Question 6.
What do you mean by species?
Answer:
Species is a group of population which are capable of interbreeding with each other.

Question 7.
What is the purpose of making national parks, wildlife sanctuaries and biosphere reserves?
Answer:
The purpose of making national parks, wildlife sanctuaries and biosphere reserves is to conserve and preserve forests and wild animals.

Question 8.
What is Tiger Project?
Answer:
The Tiger Project was launched on 1st April, 1973 by our government to protect the tigers of the country. Its main objective is to ensure the maintenance of a viable population of tigers in our country.

Question 9.
Why does a species of animal become endangered?
Answer:
A species of animal becomes endangered, when their survival becomes difficult because of disturbances in their natural habitat.

B. Long Answer Type Questions

Question 10.
How does deforestation reduce rainfall on the one hand and lead to floods on the other?
Answer:
Increase in the amount of carbon dioxide in the atmosphere due to deforestation leads to global warming, which disturbs the water cycle and reduces rainfall. As trees are cut due to deforestation, rainwater takes the shape of floods causing soil erosion.

Question 11.
What would happen if we had no wood? Is there any alternative source for wood?
Answer:
If there were no wood, we would not have got any paper, fruits or herbal medicines at all. Woods are cut to make paper. But, there is an alternative for saving wood and have paper as well. The already used paper could be recycled 5-7 times and can be used. If a student saves at least one sheet of paper in a day, we can save many trees in a year.

MP Board Class 8th Science Solutions

MP Board Class 8th Sanskrit Solutions विविधप्रश्नावलिः 1

MP Board Class 8th Sanskrit Solutions Surbhi विविधप्रश्नावलिः 1

Class 8 Sanskrit Vividh Prashnavali 1 MP Board प्रश्न 1.
प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखत(प्रश्नों के उत्तर एक शब्द में लिखो-)
(क) मनसा किं करणीयम्? (मन से क्या करना चाहिए?)
उत्तर:
स्मरणीयम्। (स्मरण करना चाहिए।)

(ख) वराहमिहिरस्य पितुः नाम किम्? (वराहमिहिर के पिता का नाम क्या था?)
उत्तर:
आदित्यदासः। (आदित्यदास)

(ग) कस्मिन् मासे गणतन्त्रदिवसः भवति? (किस महीने में गणतन्त्र दिवस होता है।)
उत्तर:
जनवरिमासे। (जनवरी महीने में।)

(घ) विद्या कीदृशी भवेत्? (विद्या कैसी होनी चाहिए?)
उत्तर:
अर्थकरी। (धन का संग्रह कराने वाली।)

(ङ) ओरछानगरस्य स्थापना केन कृता? (ओरछा नगर की स्थापना किसके द्वारा की गयी?)
उत्तर:
रुद्रप्रतापेन। (रुद्रप्रताप के द्वारा)

(च) नरेन्द्रनाथस्य पितुः नाम किम् आसीत्? (नरेन्द्रनाथ के पिता का नाम क्या था?)
उत्तर:
विश्वनाथदत्तः। (विश्वनाथदत्त)

(छ) गजः कां नाशितवान्? (हाथी ने किसको नष्ट किया?)
उत्तर:
अण्डानि। (अण्डों को)

(ज) मित्रं कदा जानीयात्? (मित्र को कब जानना चाहिए?)
उत्तर:
आपत्सु। (आपत्तियों में)

Vividh Prashnavali 1 Sanskrit MP Board प्रश्न 2.
प्रश्नानाम् एकवाक्येन उत्तरं लिखत(प्रश्नों के एक वाक्य में उत्तर लिखो-)
(क) कुत्र चरणीयम्? (कहाँ चढ़ना चाहिए?)
उत्तर:
कष्टपर्वते चरणीयम्। (कष्टरूपी पर्वत पर चढ़ना चाहिए।)

(ख) वराहमिहिरेण के ग्रन्थाः विरचिताः? (वराहमिहिर ने कौन से ग्रन्थ रचे?)
उत्तर:
वराहमिहिरेण बृहत्संहिता-बृहज्जातकम्-पञ्च सिद्धान्तिका ग्रन्थाः विरचिताः। (वराहमिहिर ने बृहत्संहिता, बृहज्जातकम्, पसिद्धान्तिका ग्रन्थ रचे।)

(ग) राष्ट्रभक्तैः का प्रतिज्ञा कृता? (राष्ट्रभक्तों द्वारा क्या प्रतिज्ञा की गयी?)
उत्तर:
राष्ट्रभक्तैः ‘सर्वैः राष्ट्रनायकैः सार्वभौमतन्त्रं रचयामः’ इति प्रतिज्ञा कृता। (राष्ट्रभक्तों द्वारा ‘सभी राष्ट्र के नायकों द्वारा सार्वभौमतन्त्र बनाना है’ ऐसी प्रतिज्ञा की गयी।)

(घ) अनभ्यासे किं विषम्? (अभ्यास न करने पर क्या विष है?)
उत्तर:
अनभ्यासे शास्त्रम् विषम्। (अभ्यास न करने पर शास्त्र विष है।)

(ङ) हरदौलमहाराजः किमर्थं विषपानं कृतवान्? (हरदौल महाराज ने किसलिये विषपान किया?)
उत्तर:
हरदौल महाराजः महाराज्याः सम्मानरक्षणाय राज्ञः सन्देहनिवारणाय च विषपानं कृतवान्। (हरदौल महाराज ने महारानी के सम्मान की रक्षा के लिए और राजा के सन्देह को दूर करने के लिए विषपान किया।)

(च) शिकागोनगरे विश्वधर्मसम्मेलने भारतस्य प्रतिनिधिः कः अभवत्? (शिकागो नगर में विश्वधर्म सम्मेलन में भारत के प्रतिनिधि कौन हुए?)
उत्तर:
शिकागोनगरे विश्वधर्मसम्मेलने भारतस्य प्रतिनिधि स्वामी विवेकानन्दः अभवत्। (शिकागो नगर में विश्वधर्म सम्मेलन में भारत के प्रतिनिधि स्वामी विवेकानन्द हुए?)

(छ) मण्डूकः मक्षिकां किम् उपायम् उक्तवान्? (मेंढक ने मक्खी को क्या उपाय कहा?)
उत्तर:
मण्डूकः मक्षिकां एकीभूता दुर्बलाः अपि सबलं शत्रु हन्तुं शक्नुवन्ति इति उपायम् उक्तवान्। (मेंढक ने मक्खी से एक होकर दुर्बल भी सबल शत्रु को मार सकते हैं, इस उपाय को कहा।)

सुरभि संस्कृत कक्षा 8 MP Board प्रश्न 3.
कोष्ठकात् उचितानिपदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत (कोष्ठक से उचित शब्द चुनकर रिक्त स्थान भरो-)
(क) वराहमिहिरः अध्ययनं समाप्य ………… आगतः। (उज्जयिनीम्/पाटलिपुत्रनगरम्)
(ख) प्रतिग्रहणस्य कामना ………….. । (कुरु/मा कुरु)
(ग) उद्योगे ………… दारिद्रयम्। (अस्ति/नास्ति)
(घ) केशवदासः ………….. कविः आसीत्। (संस्कृत भाषायाः/हिन्दीभाषायाः)
(ङ) राज्येषु ………….. प्रातिनिध्यं वहन्ति। (भोपालम्/राज्यपाला:)
(च) लोकहितं …………..। (वदनीयम्/करणीयम्)
(छ) मत्तगजः…………..पतितः। (अङ्के/पड़े)
उत्तर:
(क) उज्जयिनीम्
(ख) मा कुरु
(ग) नास्ति
(घ) हिन्दी भाषायाः
(ङ) राज्यपालाः
(च) करणीयम्
(छ) पड़े।

Mp Board Class 8 Sanskrit Solution Chapter 1 प्रश्न 4.
अधोलिखितपदानां विलोमानि लिखत(नीचे लिखे शब्दों के विलोम शब्द लिखो-)
(क) सततम्
(ख) तिमिरः
(ग) उत्कर्षस्य
(घ) अमृतम्
(ङ) गुणेषु
(च) मित्रम्।
उत्तर:
(क) असततम्
(ख) प्रकाशः
(ग) अपकर्षस्य
(घ) विषम्
(ङ) दोषेषु
(च) शत्रुः।

Class 8 Sanskrit Mp Board Solution प्रश्न 5.
पदानां समानार्थकम् पदं लिखत(शब्दों के समान अर्थ वाले शब्द लिखो-)
(क) बुद्धिः
(ख) मार्गदर्शनम्
(ग) पुष्पाणि
(घ) वीरः
(ङ) नृपः
(च) महार्णवम्।
उत्तर:
(क) मतिः
(ख) पथप्रदर्शनम्
(ग) कुसुमानि
(घ) शूरः
(ङ) राजा
(च) महासागरम्।

प्रश्न 6.
नामोल्लेखपूर्वकं सन्धिविच्छेदं कुरुत(नाम का उल्लेख करते हुए सन्धि विच्छेद करो-)
(क) बालकोऽजायत
(ख) वर्द्धिताश्च
(ग) अत्रैव
(घ) अद्यावधि
(ङ) एवाकर्म।
उत्तर:
MP Board Class 8th Sanskrit Solutions विविधप्रश्नावलिः 1 Q6

प्रश्न 7.
नामोल्लेखपूर्वकं समासविग्रहं कुरुत(नाम का उल्लेख करते हुए समास विग्रह करो-)
(क) परोपकारः
(ख) पर्यावरणविज्ञानम्
(ग) धनाभावेन
(घ) क्षीरविवर्जिताः
(ङ) शिल्पकार्यम्
(च) गणतन्त्रदिवसः।
उत्तर:
MP Board Class 8th Sanskrit Solutions विविधप्रश्नावलिः 1 Q7

प्रश्न 8.
उचितं मेलयत (उचित को जोड़ो-)
MP Board Class 8th Sanskrit Solutions विविधप्रश्नावलिः 1 Q8
उत्तर:
(क) → (v)
(ख) → (i)
(ग) → (iv)
(घ) → (ii)
(ङ) → (iii)

प्रश्न 9.
धातुरूपाणांसमक्षंधातु-लंकार-पुरुष-वचनानि च लिखत (धातु रूपों के सामने धातु, लकार, पुरुष और वचन लिखो-)
उत्तर:
MP Board Class 8th Sanskrit Solutions विविधप्रश्नावलिः 1 Q9
प्रश्न 10.
शब्दरूपाणां समक्षं मूलशब्द-विभक्तिलिङ्ग-वचनानि च लिखत (शब्द रूपों के सामने मूल शब्द, विभक्ति, लिङ्ग और वचन लिखो-)
उत्तर:
MP Board Class 8th Sanskrit Solutions विविधप्रश्नावलिः 1 Q10

प्रश्न 11.
अधोलिखितगद्यांशंपठित्वा उत्तराणि लिखत (नीचे लिखे हुए गद्यांश को पढ़कर उत्तर लिखो-)
(I) ममपरिसरे एकम् पुष्पोद्यानं वर्तते। तत्रविविधवर्णानि पुष्पाणि पर्यटकानां चित्तं मोदयन्ते। उद्यानस्य नातिदूरे हिन्दीभाषायाः प्रसिद्धकवेः केशवदासस्य स्थानमास्ति। षोडशशताब्दात् आरभ्य मम निर्माणम् अद्यावधि चलति एवं। परं सर्वाधिकं निर्माणकार्यम् महाराजवीरसिंहप्रथमस्य शासने अभवत्।

अनुवाद :
मेरे परिसर में एक फूलों का बाग है। वहाँ विभिन्न रंगों के फूल पर्यटकों के मन को प्रसन्न करते हैं। उद्यान के पास में हिन्दी भाषा के प्रसिद्ध कवि केशवदास का स्थान है। सोलहवीं शताब्दी से लेकर मेरा निर्माण आज भी चल ही रहा है। परन्तु सबसे अधिक निर्माण कार्य महाराज वीरसिंह प्रथम के शासन में हुआ। मेरा इतिहास रोचक और कौतूहलपूर्ण है। मध्यकाल में मेरा विशिष्ट स्थान और महत्त्व था। आज भी रामराजा वहीं विराजते हैं। अब भी लोग प्रतिवर्ष आते हैं (और) मुझे देखकर प्रसन्न होते हैं। लक्ष्मीनारायण मन्दिर, फूलबाग, दीवान, हरदौल भवन, सुन्दर भवन, शहीद स्मारक आदि अन्य स्थल भी देखने योग्य हैं। प्रतिदिन यात्री आकर मेरे ऐतिहासिक स्वरूप को देखकर प्रसन्न होते हैं तथा उनको देखकर मैं भी प्रसन्न होता हूँ।

(क) मम परिसरे किं वर्तते? (मेरे परिसर में क्या है?)
उत्तर:
मम परिसरे एकम् पुष्पोद्यानं वर्तते। (मेरे परिसर में एक फूलों का बगीचा है।)

(ख) पर्यटकानां चित्तं कानि मोदयन्ति? (पर्यटकों के मन को कौन प्रसन्न करते हैं?)
उत्तर:
पर्यटकानां चित्तं विविधवर्णानि पुष्पाणि मोदयन्ति। (पर्यटकों के मन को अनेक रंगों के फूल प्रसन्न करते हैं।)

(ग) सर्वाधिक निर्माणकार्य कस्य शासने अभवत्? (सबसे अधिक निर्माणकार्य किसके शासन में हुआ?)
उत्तर:
सर्वाधिकं निर्माणकार्य महाराजवीरसिंह प्रथमस्य शासने अभवत्। (सबसे अधिक निर्माण कार्य महाराज वीरसिंह प्रथम के शासन में हुआ।)

(घ) केशवदासः कस्याः भाषायाः कविः आसीत्? (केशवदास किस भाषा के कवि थे?)
उत्तर:
केशवदासः हिन्दी भाषायाः कविः आसीत्। (केशवदासः हिन्दी भाषा के कवि थे।)
अथवा
(II) अस्ति उज्जयिन्याः निकटे ‘कपित्थ’ (कायथा) नामाख्यो ग्रामः। तत्र आदित्योपासकः आदित्यदासः’ नामा कश्चित् विप्रः प्रसिवसति स्म। तस्य गृहे वराहमिहिरः नामा बालकोऽजायत। वराहमिहिरस्य जन्म ४९९ (नवनवत्यधिक चतुश्शतके) ख्रिस्ताब्दे सञ्जातम्।।

बालकः वराहमिहिरः स्वकीयपित्रा एक ज्यौतिषविद्यामध्यगच्छत्। ततः सः पाटलिपुत्रनगरं गत्वा प्रसिद्ध-खगोलशास्त्रज्ञात् आर्यभट्टात् खगोलशास्त्रस्याध्ययन कृतवान्।

अनुवाद :
उज्जयिनी के पास ‘कपित्थ’ (कायथा) नामक गाँव है। वहाँ सूर्य का भक्त ‘आदित्यदास’ नामक कोई ब्राह्मण रहता था। उसके घर में ‘वराहमिहिर’ नामक बालक ने जन्म लिया। वराहमिहिर का जन्म 499 (चार सौ निन्यानवे) ईस्वी में हुआ।

बालक वराहमिहिर ने अपने पिता से ही ज्योतिष विद्या का अध्ययन किया। उसके पश्चात् उन्होंने पाटलिपुत्र (पटना) नगर जाकर प्रसिद्ध खगोलशास्त्री आर्यभट्ट से खगोलशास्त्र (आकाश मण्डल का शास्त्र) का अध्ययन किया।

(क) ‘कपित्थ’ नामाख्यो ग्रामः कस्याः निकटे अस्ति? (‘कपित्थ’ नामक ग्राम किसके पास है?)
उत्तर:
‘कपित्थ’ नामाख्यो ग्रामः उज्जयिन्याः निकटे अस्ति। (‘कपित्थ’ नामक ग्राम उज्जयिनी के पास है।)

(ख) आदित्यदासस्य पुत्रस्य नाम किम्? (आदित्यदास के पुत्र का नाम क्या था?)
उत्तर:
आदित्यदासस्य पुत्रस्य नाम ‘वराहमिहिरः। (आदित्यदास के पुत्र का नाम ‘वराहमिहिर’ था।)

(ग) वराहमिहिरस्य जन्म कदा अभवत्? (वराहमिहिर का जन्म कब हुआ?)
उत्तर:
वराहमिहिरस्य जन्म ४९९ (नवनवत्यधिक चतुश्ततके) ख्रिस्ताब्दे अभवत्। (वराहमिहिर का जन्म 499 (चार सौ निन्नानवे) ईस्वी सन् में हुआ।)

(घ) वराहमिहिरः कस्मात् खगोलशास्त्रस्याध्ययनं कृतवान्? (वराहमिहिर ने किससे खगोलशास्त्र का अध्ययन किया?)
उत्तर:
वराहमिहिरः आर्यभट्टात् खगोलशास्त्रस्याध्ययनं कृतवान्। (वराहमिहिर ने आर्यभट्ट से खगोलशास्त्र का अध्ययन किया।)

प्रश्न 12.
अधोलिखितं पद्यं पठित्वा उत्तराणि लिखत (नीचे लिखे हुए पद्य को पढ़कर उत्तर लिखो-)
(I) उद्योग नास्ति दारिद्रयं जपतः नास्ति पातकम्।
मौने च कलहो नास्ति नास्ति जागरिते भयम्॥

अनुवाद :
परिश्रम करने से दरिद्रता (गरीबी) नहीं रहती – है, भगवान् का नाम लेने से पाप नहीं रहते हैं। मौन (चुप) रहने। से लड़ाई-झगड़ा नहीं होता है और जागते रहने से (चोर आदि का) भय नहीं होता है।

(क) दारिद्रयं केन नष्टम्? (दरिद्रता किससे नष्ट होती है?)
उत्तर:
दारिद्र्यं उद्योगेन नष्टम्। (दरिद्रता परिश्रम से नष्ट होती है।)

(ख) कस्य पातकं नास्ति? (किसके पाप नहीं होते हैं?)
उत्तर:
जपतः पातकं नास्ति। (भगवान् का नाम लेने वाले के पाप नहीं होते हैं।)

(ग) कलहः कुत्र नास्ति? (लड़ाई-झगड़ा कहाँ नहीं होता है?)
उत्तर:
कलहः मौने नास्ति। (लड़ाई-झगड़ा चुप रहने में नहीं होता है।)

(घ) जागरिते किं नास्ति? (जागते रहने से क्या नहीं होता?)
उत्तर:
जागरिते भयं नास्ति। (जागते रहने से भय नहीं होता।)
अथवा
(II) न भोंगभवने रमणीयम्,नच सुखशयने शयनीयम्।
अहर्निशं जागरणीयम्, लोकहितं मम करणीयम्?

अनुवाद :
(मुझे) न सुख देने वाले घर में रहना चाहिए और न सुख देने वाले बिस्तर पर सोना चाहिए। (मुझे) दिन-रात जागना चाहिए (और) संसार का कल्याण मुझे करना चाहिए।

(क) कुत्र न रमणीयम्? (कहाँ नहीं रहना चाहिए?)
उत्तर:
भोगभवने न रमणीयम्। (सुख देने वाले घर में नहीं रहना चाहिए।)

(ख) कुत्र न शयनीयम्? (कहाँ नहीं सोना चाहिए?)
उत्तर:
सुखशयने न शयनीयम्। (सुख देने वाले बिस्तर पर नहीं सोना चाहिए।)

(ग) अहर्निशं किं करणीयम्? (दिन-रात क्या करना चाहिए?)
उत्तर:
अहर्निशं जागरणीयम्। (दिन-रात जागना चाहिए।)

(घ) मम किं करणीयम्? (मुझे क्या करना चाहिए?)
उत्तर:
मम लोकहितम् करणीयम् (मुझे संसार का कल्याण करना चाहिए।)

प्रश्न 13.
कोष्ठकात् उचितशब्दं चित्वा लिखत (कोष्ठक से उचित शब्द चुनकर लिखो-)
(क) स्वामीविवेकानन्दस्य गुरु ……….. आसीत्? (रामकृष्णपरमहंस/वेदव्यासः/रामः कृष्णः)
(ख) वराहमिहिरः ……….. आसीत्। (अज्ञः/विज्ञः/कालज्ञः/नीतिज्ञः)
(ग) मनसा सततम् ……….. (वदनीयम्/करणीयम्/स्मरणीयम्/रमणीयम्)
(घ) ……….. निर्धनस्य विषमस्ति। (रोगः/भोग:/योगः/नियोगः)
(ङ) ओरछानगरम् ……….. अस्ति। (भोपालमण्डले/टीकमगढ़मण्डले/रायसेनमण्डले/मन्दसौर मण्डले)
उत्तर:
(क) रामकृष्णपरमहंसः
(ख) कालज्ञः
(ग) स्मरणीयम्
(घ) भोगः
(ङ) टीकमगढ़मण्डले।

प्रश्न 14.
भिन्नप्रकृतिकं शब्दं चिनुत(भिन्न स्वभाव के शब्द को चुनो-)
(क) जम्बूफलम्, कदलीफलम्, परीक्षाफलम्, श्रीफलम्।
(ख) गच्छति, धावति, हरिः, खेलति।
(ग) पाटलम्, चम्पकम्, दाडिमम्, कमलम्।
(घ) पितामहः, मातामहः, अतुलः, मातुलः।
(ङ) अद्य, श्वः, अश्वः, परश्वः।
उत्तर:
(क) परीक्षाफलम्
(ख) हरिः
(ग) दाडिमम्
(घ) अतुलः
(ङ) अश्वः

प्रश्न 15.
उचितविकल्पं चित्वा लिखत्(उचित विकल्प चुनकर लिखो-)
(क) स्वामीविवेकानन्दस्य बाल्यकालस्य नाम आसीत्? (गोरखनाथ:/नरेन्द्रनाथ:/केदारनाथ:/मत्स्येन्द्रनाथः)
(ख) शङ्करस्य भूषणम् अस्ति। (सर्प:/चन्द्र:/गङ्गा/विषम्)
(ग) आर्यभट्टः आसीत्। (खगोलशास्त्री/रसायनशास्त्री/शास्त्री/समाजशास्त्री)
(घ) दुःखसागरे। (त्वरणीयम्/करणीयम्/तरणीयम्/चरणीयम्)
उत्तर:
(क) नरेन्द्रनाथः
(ख) विषम्
(ग) खगोलशास्त्री
(घ) तरणीयम्।

MP Board Class 8th Sanskrit Solutions

MP Board Class 8th Hindi Sugam Bharti Solutions Chapter 18 दीप से दीप जले

In this article, we will share MP Board Class 8th Hindi Book Solutions Chapter 18 दीप से दीप जले Pdf, These solutions are solved subject experts from the latest edition books.

MP Board Class 8th Hindi Sugam Bharti Solutions Chapter 18 दीप से दीप जले

(क) सही जोड़ी बनाइए
Class 8 Hindi Chapter 18 Mp Board
उत्तर
(अ) 4, (ब) 3, (स) 1, (द) 2

(ख) सही शब्द चुनकर रिक्त स्थान की पूर्ति कीजिए
(अ) सूरज ……………….उगल रहा था। (पानी, आग)
(ब) ……………….की थैलियाँ खाकर अब कोई गाय नहीं मरनी चाहिए। (पॉलिथीन, कागज)
(स) अब इस दीप से और ……………….दीप जलाने की जिम्मेदारी हम सभी की है। (सैकड़ों, हजारों)
(द) अनगिनत ………………उसकी आँखों में झिलमिला उठे। (तारे, दीप)
उत्तर
(अ) आग
(ब) पॉलिथीन
(स) सैकड़ों
(द) दीप

अति लघु उत्तरीय प्रश्नोत्तर

प्रश्न 1.
(अ) नितिन के बैग में क्या भरा था?
(ब) जलाने पर पॉलिथीन से कैसा धुआँ निकलता है?
(स) नितिन दोपहर में ही क्यों गया था?
(द) नितिन ने रमा को क्या सलाह दी?
उत्तर
(अ) नितिन के बैग में कपड़े का सिला हुआ एक झोला था।
(ब) जलाने पर पॉलिथीन से विषैला धुंआ निकलता था।
(स) नितिन दोपहर में गया था। यह इसलिए कि वही समय उसके पास खाली रहता था।
(द) नितिन ने रमा को यह सलाह दी कि अपने घर का रोजमर्रा का सामान कपड़े के झोले में ही लाया करें।

लघु उत्तरीय प्रश्नोत्तर

प्रश्न 1.
(अ) पॉलिथीन की थैलियाँ पर्यावरण को कैसे प्रभावित करती हैं?
उत्तर
(अ) पॉलिथीन की थैलियाँ पर्यावरण की सुरक्षा की दृष्टि से बहुत घातक हैं। ये जमीन का उपजाऊपन नष्ट करके उसे बंजर बना देती है। जलाने पर इससे निकलने वाला विषैला धुंआ हमारे वायुमण्डल को जहरीला बना देता है।

(ब)
नितिन ने जन्मदिन पर कौन-सा उपहार चाहा और क्यों?
उत्तर
नितिन ने जन्मदिन पर कपड़ों से सिले झोलों को उपहार लेना चाहा। यह इसलिए कि वह इन झोलों को अधिक-से-अधिक घरों में पहुँचायेगा।

(स)
नितिन की बात सुनकर रमा ने कौन-सा संकल्प लिया?
उत्तर
नितिन की बात सुनकर रमा ने यह संकल्प किया कि वह भी उसी की तरह दूसरों में पर्यावरण के चेतना जगाएगी।

(द)
नितिन को पर्यावरण प्रदूषण के विरुद्ध अभियान चलाने की प्रेरणा कैसे मिली?
उत्तर
नितिन को पर्यावरण प्रदूषण के विरुद्ध अभियान चलाने की प्रेरणा हो रहे प्रदूषण के खतरनाक परिणामों को देखकर समझने से मिली।

(इ)
‘दीप से दीप जले’ से लेखिका का क्या आशय है?
उत्तर
दीप से दीप जले’ से लेखिका का आशय है-पर्यावरण की शुद्धता के लिए देशवासियों को प्रेरित करना।

भाषा की बात

प्रश्न 1.
बोलिए और लिखिएविषम, पर्यावरण, वायुमण्डन, विषैला।
उत्तर
विषम, पर्यावरण, वायुमण्डल, विषैला।

प्रश्न 2.
सही वर्तनी वाले शब्दों को कोष्ठक में लिखिए
Mp Board Class 8 Hindi Chapter 18
उत्तर
अनुरोध, धुआँ, दूषित, ठहरिए।

प्रश्न 3.
निम्नलिखित शब्दों के हिंदी रूप लिखिएप्लीज, पोस्टमैन, होमवर्क, आंटी, प्रिंसीपल । उत्तर
शब्द – हिंदी रूप
प्लीज – कृपया
पोस्टमैन – डाकिया
होमवर्क – आंटी
चाची प्रिंसीपल – प्रधानाध्यापक

प्रश्न 4.
निम्नलिखित शब्दों में से एक शब्द का अर्थ असमान है।
असमान शब्द पर गोला लगाइए
उत्तर
Dip Se Dip Jale Kahani Ka Saransh MP Board Class 8

प्रश्न 5.
विलोम शब्दों को चुनकर जोड़ी बनाइए
उत्तर
विषम – सम
खरीदना – बेचना
प्रशंसा – निंदा
सुरखा – असुरक्षा
सुखद – दुखद

प्रश्न 6.
उदाहरण के अनुसार निम्नलिखत शब्दों में ‘दार’ प्रत्यय लगाकर नए शब्द बनाइए
उत्तर
Mp Board Solution Class 8 Hindi Chapter 18
Class 8 Hindi Chapter 18 Mp Board

प्रश्न 7.
निम्नलिखित शब्दों के तत्सम रूप लिखिए
सूरज, धुओं, आग, गर्मी।
उत्तर
शब्द – तत्सम शब्द
सूरज – सूर्य
धुओं – धूम्र
आग – अग्नि
गर्मी – ग्रीष्म

प्रमुख गद्यांशों की संदर्भ-प्रसंग सहित व्याख्याएँ

1. सचमुच में ये पॉलिथीन की थैलियाँ हमारे पर्यावरण की सुरक्षा की दृष्टि से बहुत घातक हैं। जमीन का उपजाऊपन नष्ट करके यह उसे बंजर बना रही है। जलाने पर इनसे निकलने वाला विषेला धुआँ हमारे वायुमण्डल को जहरीला बना | रहा है। ये बैलियों पर की मोरियों और नदी-नाले में जाकर | पानी का बहाव रोकती हैं। जानबर के पेट में जाकर उनके प्राण | ले लेती हैं, फिर भी हम बाजार से सारा सामान इन्हीं थैलियों में लाना पसंद करते हैं। हम अपनी छोटी-सी सुविधा के लिए पर्यावरण को कितना दूषित कर रहे हैं।। |

शब्दार्थ
पर्यावरण-वातावरण। घातक-हानिकारक । बंजर-ऊसर, अनुपजाऊ।

संदर्भ – प्रस्तुत पंक्तियों हमारी पाठ्य-पुस्तक ‘सुगम भारती’ (हिंदी सामान्य) के भाग-8 के पाठ-18 के ‘दीप से दीप जले’ से ली गई है। इसकी लेखिका डॉ उषा यादव हैं।

प्रसंग- प्रस्तुत पंक्तियों में लेखिका ने पॉलिथीन की धैलियों से होने वाली हानियों के बारे में बतलाते हुए कहा है कि

व्याख्या
वास्तव में पॉलिथीन की थैलियों जहाँ हमारे दैनिक जीवन के प्रयोग में सुविधाजनक हैं, वहीं दूसरी ओर वे हमारी जीवन सुरक्षा की दृष्टि से बहुत ही हानिकारक हैं। ये उपजाऊ जमीन की शक्ति को समाप्त करके उसे अनुपजाऊ बना देती हैं। अगर इन्हें जलाया जाता है, इनसे जो धुंआ निकलता है, वह साधारण नहीं होता है, अपितु बहुत ही जहरीला होता है। इससे हमारा वातावररण स्वाभाविक रूप से विषैला बना देता है। पॉलिथीन थैलियों पानी के बहाव को रोक लेती हैं। इस प्रकार घर की मोरियाँ ही नहीं, अपितु नदी-नाले के पानी के बहाव को रोक लेती हैं। अगर इन्हें कोई जानवर खा लेता है तो ये उसकी आँत में रुक जाती है। फलस्वरूप उसकी मौत हो जाती है। ऐसी जानकारी होने के बावजूद भी हम खाने-पीने की चीजें बाहर से इन्हीं पॉलिथीन की थैलियों में लाने में अधिक रुचि दिखाते हैं। लेकिन हम यह भूल जाते हैं कि अपनी इस प्रकार की छोटी-सी इच्छा की पूर्ति करके पर्यावरण को किस प्रकार खराव कर रहे हैं।

विशेष

  • भाषा प्रभावशाली है।
  • यह अंश ज्ञानवर्द्धक है।

MP Board Class 8th Hindi Sugam Bharti Solutions Chapter 23 युग की आशा

In this article, we will share MP Board Class 8th Hindi Book Solutions Chapter 23 युग की आशा Pdf, These solutions are solved subject experts from the latest edition books.

MP Board Class 8th Hindi Sugam Bharti Solutions Chapter 23 युग की आशा

गद्यांशों की संदर्भ-प्रसंग सहित व्याख्याएँ

Mp Board Class 8 Hindi Chapter 23 1.

युग की आशा हो,
कुमार!
तुम युग की आशा हो।
रूप तुम्हारा दिव्य चिरन्तन,
सबने तुमको प्यार किया,
तुम भावी के कलाकार हो,
तुमने जग साकार किया।

शब्दार्थ- दिव्य-अति सुन्दर। भावी-भविष्य।

संदर्भ- प्रस्तुत पंक्तियाँ हमारी पाठ्य-पुस्तक ‘सुगम भारती’ (हिंदी सामान्य) के भाग-8 के पाठ-23 ‘युग की आशा’ से ली गई हैं।

प्रसंग- प्रस्तुत पंक्तियों में कवि ने भारतीय बच्चों को युग की आशा बतलाते हुए कहा है कि-

व्याख्या- हे मेरे देश के होनहार बच्चो! तुम से ही इस युग को बड़ी-बड़ी आशाएँ हैं। तुम्हारा रूप-स्वरूप अत्यन्त सुन्दर और मोहंक है। इसीलिए सभी देशवासियों ने अधिक दुलार किया है, प्यार दिया है। तुम्हें यह याद रखना चाहिए कि तुम्हारीं इस देश के भविष्य के कलाकार-चमत्कार हो। ऐसा इसलिए कि तुमने सारे संसार में अपने श्रेष्ठ गुणों को फैलाया है।

विशेष-

  • बच्चों को महान बनने के लिए प्रेरित किया गया है।
  • भाषा सरल है।

Class 8 Hindi Chapter 23  2.

तुम्हें यशोदा के पलने की,
मुधर थपकियाँ जगा रहीं,
तुम्हें नंद की सकल सुरभियाँ,
वृन्दावन में बुला रहीं।
कौशल्या के मातृमोह के,
बने तुम्ही उच्चारण थे,
तुम वियोगिनी शकुन्तला के,
शीतलता के कारण थे।

शब्दार्थ- यशोदा-माता। सुरभियाँ-गायें। मातृमोह-माता का दुलार।

संदर्भ- पूर्ववत्।

प्रसंग- प्रस्तुत पंक्तियों में कवि ने भारतीय बच्चों को बालक श्रीकृष्ण, राम आदि के विविध चरित्रों के रूप में ढालते हुए कहा हैं कि

व्याख्या- हे मेरे देश के प्यारे बच्चो! तुम्हें इस समय माता यशोदा के पलने की मधुर और सुखद थपकियाँ जगा रही हैं। यही नहीं तुम्हें बाबा नंद की गायें वृन्दावन में पुकार रही हैं। तुम्हें यह अच्छी तरह से याद करना चाहिए कि तुम्ही माता कौशल्य के मातृमोह के उच्चारण थे। यही नहीं तुम्हीं वियोग मे पड़ी हुई शकुन्तला को शीतलता पहुँचाने वाले वीर भरत थे।

विशेष-

  • भाषा आकर्षक है।
  • उदाहरण अलंकार है।

Mp Board Solution Class 8 Hindi Chapter 23 3.

गुरु द्रोण की प्रतिमा पूजक,
चक्रव्यूह के विध्वंसक,
तुम प्रताप के ‘अमर’ तेज,
हो पन्ना के इतिहास प्रशंसक॥
तुम बैजू तुम तानसेन हो,
वाल्मीकि तुम तुलसी,
सूर तुम सृष्टि के आदि-रत्न हो,
नहीं क्षितिज से हो तुम दूर॥

शब्दार्थ-प्रतिमा-मूर्ति। विध्वंसक-विध्वंस (विनाश) करने . वाला। सृष्टि-संसार।

संदर्भ- पूर्ववत्। प्रसंग- पूर्ववत्।

व्याख्या- हे मेरे देश के प्यारे बच्चो! तुम्हें यह अपना रूप-स्वरूप ज्ञात होना चाहिए कि तुम्हीं द्रोणाचार्य की मूर्ति का पूजन एकमात्र धनुर्धर एकलव्य बने थे। तुम्हीं ने अभिमन्यु होकर चक्रव्यूह विनष्ट किए थे। तुम्हीं महाराणा प्रताप के ‘अमर’ तेज हो और तुम्हीं पन्ना के इतिहास की प्रशंसा करने वाले हो। यही नहीं तुम्हीं बैजू हो, तानसेन हो, वाल्मीकि, तुलसीदास और सूरदास हो। इसी प्रकार तुम्हीं इस सृष्टि के आदि रत्न हो। इस प्रकार तुम हर प्रकार से क्षितिज से मिले हुए हो।

विशेष-

  • भाषा-शैली रोचक है।
  • उदाहरण अलंकार है।

Class 8 Hindi Chapter 23 Mp Board 4.

विप्लव के हो क्रांति गीत,
तुम आशाओं की आशा हो,
जीवन की चिर-शांति तुम्ही हो,
यौवन की परिभाषा हो।
युग की आशा हो,
कुमार!
तुम युग की आशा हो।

शब्दार्थ- विप्लव-उपद्रव, उथल-पुथल। क्रांति-बदलाव, उलट-फेर।

संदर्भ- पूर्ववत्। प्रसंग- पूर्ववत्।

व्याख्या-हे मेरे देश के प्यारे बच्चों! तुम्हें स्वयं को यह पहचान याद कर लेनी चाहिए कि तुम्हीं विप्लव के क्रांति-गीत हो। तुम्हीं सभी प्रकार की आशाओं को पूरा करने वाले हो। तुम्ही जीवन की चिर-शांति हो और तुम्ही जवानी क्या होती है, इसे स्पष्ट कर देने वाले हो। इस प्रकार तुम्हीं इस युग की आशा हो। तुम्हीं से यह युग आशा लगाए हुए है।

विशेष-

  • भावों में प्रवाह है।
  • यह अंश प्रेरक और भाववर्द्धक रूप में हैं।

प्रश्न अभ्यास

अनुभव विस्तार

सुगम भारती हिंदी सामान्य कक्षा 8 MP Board प्रश्न 1.
वस्तुनिष्ठ प्रश्न
(क) सही जोड़ी बनाइए
(अ) कौशल्या के मातृमोह के – 1. सुरभियाँ
(ब) शकुंतला की शीतलता के – 2. थपकियाँ
(स) यशोदा के पलने की – 3. उच्चारण
(द) नंद की सकल – 4. कारण
उत्तर-
(अ) – 3
(ब) – 4
(स) – 2
(द) – 1

(ख) सही शब्द चुनकर रिक्त स्थान की पूर्ति कीजिए(अ) तुम्हें नंद की सकल सुरभियाँ ……………….में बुला रहीं। (मथुरा/वृन्दावन)
(ब) गुरु द्रोण की प्रतिमा पूजक ……………….के विध्वंसक। (चक्रव्यूह/लक्ष्यभेद)
(स) तुम बैजू, तुम तानसेन हो, वाल्मीकि तुम ………………… सूर। – (तुलसी/कबीर)
(द) जीवन की ………………. शांति तुम्ही हो, यौवन की परिभाषा हो। (विचित्र/चिर)
उत्तर-
(अ) वृन्दावन,
(ब) चक्रव्यूह,
(स) तुलसी,
(द) चिर।

अति लघु उत्तरीय प्रश्नोत्तर

Hindi Sugam Bharti Class 8 MP Board प्रश्न 1.
(अ) कवि ने ‘कुमार’ संबोधन किसके लिए किया है?
(ब) ‘कौशल्या के मातृमोह के बने तुम्ही उच्चारणप’ से क्या तात्पर्य है?
(स) गुरु द्रोण की प्रतिमा की पूजा कौन करता था?
(द) ‘चक्रव्यूह के विध्वंसक’ संबोधन का प्रयोग किसके लिए किया गया है?
(ई) बालक को ‘भविष्य का कलाकार’ किस पंक्ति में कहा गया है?
उत्तर-
(अ) कवि ने ‘कुमार’ संबोधन भारतीय बच्चों के लिए किया है।
(ब) ‘कौशल्या मातृमोह के बने तुम्ही उच्चारण’ से तात्पर्य है-अद्भुत बाल्य सौन्दर्य।
(स) गुरु द्रोण की प्रतिमा की पूजा एकलव्य करता था।
(द) ‘चक्रव्यूह के विध्वंसक’ संबोधन का प्रयोग वीर अभिमन्यु के लिए किया गया है।
(ई) बालक को भविष्य का कलाकार’ निम्नलिखित पंक्तियों में कहा गया है-‘तुम भावी के कलाकार हो।’

लघु उत्तरीय प्रश्नोत्तर

Sugam Bharti Class 8 Hindi MP Board प्रश्न 1.
(अ) युग की आशा कहकर कवि ने किन-किन आदर्शों की चर्चा की है?
उत्तर-
युग की आशा कहकर कवि ने देशभक्ति, वीरता और अतीत के गौरव जैसे आदर्शों की चर्चा की है।

(ब) राष्ट्र के बच्चों को साहसी बनाने के लिए किन पंक्तियों में प्रेरित किया गया है?
उत्तर-
राष्ट्र के बच्चों को साहसी बनाने के लिए निम्नलिखित पंक्तियों में प्रेरित किया गया है गुरु द्रोण की प्रतिमा पूजक चक्रव्यूह के विध्वंसक तुम प्रताप के ‘अमर’ तेज हो पन्ना के इतिहास प्रशंसक।

(स) क्रांति गीत में कवि किस भाव को व्यक्त करना चाहता है?
उत्तर-
क्रांति गीत में कवि पुरानी मान्यताओं के स्थान पर नयी और स्वस्थ्य मान्यताओं को लाने के भाव को व्यक्त करना चाहता है।

(द) निम्नलिखित पंक्तियों के भाव स्पष्ट कीजिए
(1) रूप तुम्हारा दिव्य चिरंतन सबने तुमको प्यार किया।
(2) तुम्हें नंद की सकल सुरभियाँ वृन्दावन में बुला रहीं।
उत्तर-
पंक्तियों के भाव
(1) भारतीय बालक के रुप-स्वरूप अत्यन्त आकर्षक हैं। इसलिए वे सबके दुलारे-प्यारे हैं।
(2) भारतीय बालक कृष्णा के समान अत्यंत लोकप्रिय हैं। इसलिए इस युग को उनसे बड़ी-बड़ी आशाएँ हैं।

(ई) कविता के माध्यम से कवि क्या संदेश देना चहता है?
उत्तर-
विता के माध्यम से कवि भारतीय बच्चों को देश-भक्ति, सच्चरित्रता, अद्भुत वीरता और अद्भुत प्रभावशाली बनने का संदेश देना चाहता है।

भाषा की बात

Sugam Bharti Class 8 Hindi Book MP Board प्रश्न 1.
बोलिए और लिखिए।
चिरंतन, थपकियाँ, मातृमोह, विध्वंसक, वाल्मीकि, क्षितिज, चिरशांति, विप्लव।
उत्तर-
चिरंतन, थपकियाँ, मातृमोह, विध्वंसक, वाल्मीकि, क्षितिज, चिरशांति, विप्लव।

प्रश्न 2.
सही वर्तनी वाले शब्दों को कोष्ठक में लिखिए
(क) दीव्य, दिव्य, दिवय ()
(ख) वृन्दावन, व्रन्दावन, वनदावन ()
(ग) विधंवसक, विध्वंसक, वीध्वसंक ()
(घ) कृान्ती, क्रान्ति, कृान्ति। ()
उत्तर-
(क) दिव्य
(ख) वृन्दावन
(ग) विध्वंसक
(घ) क्रांति।

प्रश्न 3.
विलाम शब्दों की सही जोड़ी बनाइए
MP Board Class 8th Hindi Sugam Bharti Chapter 23 युग की आशा 1
उत्तर-
विलोम शब्द
MP Board Class 8th Hindi Sugam Bharti Chapter 23 युग की आशा 2

प्रश्न 4.
उदाहरण के अनुसार दिए गए शब्दों में आवट, आहट प्रत्यय लगाकर नए शब्द बनाइए
उत्तर-
MP Board Class 8th Hindi Sugam Bharti Chapter 23 युग की आशा 3

MP Board Class 8th Special English Solutions Chapter 16 To the New Year

Guys who are planning to learn the fundamentals of English can avail the handy study material using MP Board Solutions for Class 8 English Chapter 16 To the New Year Questions and Answers. You Can Download MP Board Class 8 English Solutions Questions and Answers, Notes, Summary, Guide, Pdf. Refer to the Madhya Pradesh State Board Solutions for English PDF available and score better grades. Simply click on the quick links available for MP Board Solutions for Class 8 English Chapter 16 To the New Year Questions and Answers and prepare all the concepts in it effectively. Take your preparation to the next level by availing the Madhya Pradesh State Board Solutions for Class 8 English prepared by subject experts.

MP Board Class 8th Special English Solutions Chapter 16 To the New Year

Do you feel the concept of English is difficult to understand? Not anymore with our MP Board Solutions for Class 8 English Chapter 16 To the New Year Questions and Answers. All the Solutions are given to you with detailed explanation and you can enhance your subject knowledge. Use the Madhya Pradesh State Board Solutions for Class 8 English PDF for free of cost and prepare whenever you want.

To the New Year Textual Exercise

Word Power

(a) Match of words with their meanings.
Class 8 English Chapter 16 MP Board
Answers:
(i) – (d)
(ii) – (e)
(iii) – (b)
(iv) – (a)
(v) – (c)

(b) Read the poem carefully and find out the words which have the following meanings:

  1. It is the bottom of a door way ………………….
  2. A hollow place in a wall ………………….
  3. Hidden corners of a houses where light does not reach ………………….
  4. A guard ………………….
  5. A sugary fluid collected by the bees

Answers:

  1. threshold
  2. niche
  3. nooks
  4. sentinel
  5. honey

(c) Given below is a circle having a few words. The words outside the circle have been used with the words given inside the circle.

Match them:
To The New Year Poem Class 8 MP Board
Answers:

  1. infant-friend
  2. golden- threshold
  3. rose-buds
  4. light of love-darkness
  5. New-year
  6. sacred-sentinel
  7. niches-nooks
  8. windows-doors.

Comprehension

(A) Answer the following questions:

To The New Year Poem Class 8 MP Board Question 1.
Whom does the poet address in the poem?
Answer:
The poet addresses to the New year in the poem.

Class 8 English Chapter 16 MP Board Question 2.
What does the poet long to be in the beginning of the poem?
Answer:
The poet longs to be a child in the beginning of the poem.

Class 8 English Chapter 14 To The New Year MP Board Question 3.
Why does the poet want to open all windows and doors?
Answer:
The poet wants to open ail windows and doors to allow light in every nook and corner.

(b) Choose the correct alternatives:

(i) The poet wants to drive out the darkness with:
(i) the light of the sun.
(ii) the light of the moon.
(iii) the light of love.
Answer:
(iii) the light of love.

(ii) The poet wants to be the infant friend of the:
(i) rose buds of goodness.
(ii) bright stars.
(iii) Temple of Life.
Answer:
(i) rose buds of goodness

(iii) The poet wants to be …………… at the golden threshold of the Temple of Life:
(i) child like
(ii) a sacred sentinel
(iii) stars.
Answer:
(ii) a sacred sentinel.

Let’s Read

Honourable teachers and dear friends, it is a sad day for me as well as for all of us today, because we have to say goodbye to our senior friends of the school. It is a happy day as well since they will be promoted to the higher class and join the senior school. Though we will miss them very much but we will feel their presence because they have contributed in the development of the school.

We have always seen them working in the garden, cleaning the class room, decorating the building and participating in various activities. How can we forget them? I remember many of them to be helping us-the juniors in our studies also. They have really play their role well and now when they are departing from us I would like to thank them and wish a very bright future for them. Hope they will keep guiding us.

Thank you.

Answer the questions given below:

Mp Board Class 8 English Chapter 16 Question 1.
What was the function in which the above speech was delivered?
Answer:
It was a farewell party.

To The New Year Poem Summary MP Board Chapter 16 Question 2.
Why did the speaker say goodbye to his senior friends?
Answer:
The speaker said goodbye to his senior friends because they were leaving the school.

To The New Year Summary MP Board Chapter 16 Question 3.
Why did the speaker say that it was a sad as well as a happy day?
Answer:
It was a sad day because the senior students were leaving the school. It was a happy day because they (senior students) would be promoted to the higher class and join the senior school.

Chapter 16 English Class 8 MP Board Question 4.
What was the contribution of the senior students in the development of the school?
Answer:
The senior students had always worked in the garden, cleaned the class room, decorated the building and participated in various activities.

Lesson 14 To The New Year MP Board Chapter 16 Question 5.
What did the speaker say in the end ?
Answer:
In the end the speaker said that their senior friends would keep guiding them.

To The New Year Poem Summary Class 8 MP Board Chapter 16 Question 6.
Suggest any other title to the above passage.
Answer:
Goodbye to our Senior Friends.

Let’s Write

(A) “Remove the darkness of hatred with the light of love” This seems like a slogan. Now make your own slogans on the following themes:
To The New Year Summary Class 8 MP Board Chapter 16

(B) Read the poem carefully and write its summary with the help of the
rose buds, the light of love, child, darkness, holy guard, the new year, stars, nook and corner, honey, windows and doors
Answer:
The poet addresses to the new year. He has always longed to be like child. He wants to be a friend of rose buds and gather honey. He wants to look and wonder at stars and open all windows and doors to allow light in every nook and corner. He wishes to drive out the darkness with the light of love, and become holy guard.

To the New Year Word Meanings

Page-147: Long – to wish, to desire – इच्छा करना। Childlike – like a child – बच्चे की तरह। Gather – collect – इकटठा करना illume – shine (literary word for illuminate’) – चमकना,रौशनी,फैलाना Niches – small hollow places in a wall – दीवार के छिद्र Nooks – corners – कोने Sacred – holy – पवित्र। Sentinel – guard – पहरेदार।

We wish the knowledge shared regarding MP Board Solutions for Class 8 English Chapter 16 To the New Year Questions and Answers has been helpful to you. If you need any further help feel free to ask us and we will get back to you with the possible solution. Bookmark our site to avail the latest updates on different state boards solutions in split seconds.

MP Board Class 8th Sanskrit Solutions Chapter 15 देवी अहिल्या

MP Board Class 8th Sanskrit Solutions Surbhi Chapter 15 देवी अहिल्या

MP Board Class 8th Sanskrit Chapter 15 अभ्यासः

Mp Board Class 8 Sanskrit Chapter 15 प्रश्न 1.
एकपदेन उत्तरं लिखत(एक शब्द में उत्तर लिखो-)
(क) अहिल्यायाः जन्मग्रामः कः? (अहिल्या का जन्म कां ग्राम कौन-सा है?)
उत्तर:
चौण्डी। (चौण्डी)

(ख) अहिल्यायाः व्यक्तित्वं कथं वर्तते? (अहिल्या का व्यक्तित्व कैसा है?)
उत्तर:
बहुमुखिप्रतिभासम्पन्नम्। (बहुमुखी प्रतिभा से सम्पन्न)

(ग) राजवाड़ा कुत्र अस्ति? (राजवाड़ा कहाँ है?)
उत्तर:
इन्दौर नगरे। (इन्दौर नगर में)

(घ) माहिष्मती कस्य राजधानी आसीत्? (माहिष्मति किसकी राजधानी थी?)
उत्तर:
सहस्रार्जुनस्य। (सहस्रार्जुन की)

(ङ) सुशीलाबाई-माणकोजी इति अनयोः पुत्री का आसीत्। (सुशीलाबाई-माणकोजी इन दोनों की पुत्री कौन थी?)
उत्तर:
अहिल्याबाई। (अहिल्याबाई)

Mp Board Class 8 Sanskrit Solution Chapter 15 प्रश्न 2.
एकवाक्येन उत्तरं लिखत(एक वाक्य में उत्तर लिखो-)
(क) लेखनप्रतियोगिता के विषयम् अधिकृत्य आसीत्? (लेखन प्रतियोगिता किस विषय को आधार बनाकर थी?)
उत्तर:
लेखनप्रतियोगिता ‘विक्रमादित्य-भोजराजाभ्याम् पोषिते मालवक्षेत्रे अहिल्यायाः प्रजावात्सल्यम्’ इति विषयम् अधिकृत्य आसीत्। (लेखन प्रतियोगिता ‘विक्रमादित्य और भोजराजा के द्वारा पोषित मालव क्षेत्र में अहिल्या का प्रजा प्रेम’ इस विषय को आधार बनाकर थी।)

(ख) अहिल्याबाई कदा जन्म अलभत? (अहिल्याबाई ने कब जन्म लिया?)
उत्तर:
अहिल्याबाई पञ्चविंशत्युत्तरसप्तदश ख्रिस्ताब्दे (१७२५) मईमासस्य एकत्रिंशे (३१) दिनाङ्के जन्म अलभत्। (अहिल्याबाई ने सत्रह सौ पच्चीस (1725) ईस्वी में मई महीने की इकत्तीस (31) तारीख को जन्म लिया।)

(ग) अहिल्याबाई कीदृशी महिला आसीत्? (अहिल्याबाई कैसी महिला थीं?)
उत्तर:
अहिल्याबाई प्रजावत्सला, धर्मपरायणा, न्यायनिष्ठा च महिला आसीत्। (अहिल्याबाई प्रजावत्सल, धर्मपरायण और न्यायनिष्ठ महिला थीं।)

(घ) महेश्वरस्थानस्य उल्लेखः कुत्र कुत्र वर्तते? (महेश्वर स्थान का उल्लेख कहाँ-कहाँ है?)
उत्तर:
महेश्वरस्थानस्य उल्लेखः रामायणमहाभारतग्रन्थयोः बौद्ध-जैनधर्मग्रन्थेषु वर्तते। (महेश्वर स्थान का उल्लेख रामायण-महाभारत ग्रन्थों में और बौद्ध-जैन धर्म ग्रन्थों में है।)

(ङ) कीदृशी अहिल्याबाई सदा राजते? (कैसी अहिल्याबाई सदा सुशोभित होती हैं?)
उत्तर:
धर्मार्थकाममोक्षेषु निरता अहिल्याबाई सदा राजते। (धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष में लगी हुई अहिल्याबाई सदा सुशोभित होती हैं।)

Class 8 Sanskrit Chapter 15 Mp Board प्रश्न 3.
रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत(रेखांकित शब्द के आधार पर प्रश्न निर्माण करो-)
(क) अहम् मालवप्रदेशतः आगच्छामि। (कुतः) (मैं मालव प्रदेश से आ रहा हूँ।)
उत्तर:
अहम् कुतः आगच्छामि। (मैं कहाँ से.आ रहा हूँ?)

(ख) अहिल्याबाईखण्डेरावस्यपत्नीआसीत्।(कस्य) (अहिल्याबाई खण्डेराव की पत्नी थीं।)
उत्तर:
अहिल्याबाई कस्य पत्नी आसीत्। (अहिल्याबाई किसकी पत्नी थीं।)

(ग) रघुवंशकाव्ये महिष्मतिवर्णनम् अस्ति। (कुत्र) (रघुवंश काव्य में महिष्मति वर्णन है।)
उत्तर:
कुत्र महिष्मतिवर्णनम् अस्ति? (कहाँ महिष्मति का वर्णन है?)

(घ) अहिल्यायाः विद्याप्रीतिः असामान्या आसीत्। (कथम्) (अहिल्या का विद्या के प्रति प्रेम असामान्य था।)
उत्तर:
अहिल्यायाः विद्याप्रीतिः कथम् आसीत्? (अहिल्या का विद्या के प्रति प्रेम कैसा था?)

(ङ) राज्ञा महिष्मता निर्मिता माहिष्मती। (केन) (राजा महिष्मत् के द्वारा माहिष्मती का निर्माण किया गया।)
उत्तर:
केन निर्मिता माहिष्मती? (किसके द्वारा माहिष्मती का निर्माण किया गया?)

Mp Board Class 8 Sanskrit Solution Chapter 14 प्रश्न 4.
समुचितमेलनं कुरुत(सही मेल करो-)
Mp Board Class 8 Sanskrit Chapter 15
उत्तर:
(क) → (iii)
(ख) → (iv)
(ग) → (ii)
(घ) → (v)
(ङ) → (i)

8th Class Sanskrit Chapter 15 MP Board प्रश्न 5.
उचितपदेन रिक्तस्थानम् पूरयत(उचित शब्द से रिक्त स्थान की पूर्ति करो-)
(क) भवान् कुतः …………। (आगच्छति/आगच्छसि)
(ख) माहिष्मतीनाम्ना …………. प्रसिद्धः। (महेश्वरः/उज्जयिनी)
(ग) राजवाड़ास्थानां …………. वर्तते। (प्रेक्षणीयं/उपेक्षणीयम्)
उत्तर:
(क) आगच्छति
(ख) महेश्वरः
(ग) प्रेक्षणीयम्।

Class 8 Sanskrit Chapter 15 Question Answer प्रश्न 6.
भिन्नशब्दं चिनुत(भिन्न शब्द चुनो-)
(क) कुतः, किम्, कुत्र, कथम्, मित्रम्।
(ख) श्रोतुम्, गन्तुम्, नेतुम्, समागत्य, ज्ञातुम्।
(ग) नर्मदा, क्षिप्रा, शिवना, चम्बल, हिमालयः।
(घ) विंशति, अशीति, नवतिः, षष्ठिः, द्रोणः।
(ङ) रामायणम्, महाभारतम्, पुराणम्, काव्यम्, कालिदासः।
उत्तर:
(क) मित्रम्
(ख) समागत्य
(ग) हिमालयः
(घ) द्रोणः
(ङ) कालिदासः।

देवी अहिल्या हिन्दी अनुवाद

क्लास 8 संस्कृत चैप्टर 15 MP Board अञ्जना :
हरिः ॐ! भ्रातः भवान् कुल आगच्छति?

अङ्केश: :
भगिनी, मालवप्रदेशतः आगच्छन् अस्मि।

अञ्जना :
तव जन्मदेश: मध्यप्रदेशस्य मालवक्षेत्रे वर्तते किम्? तत्र को विशेषः?

Class 8 Sanskrit Chapter 15 MP Board अङ्केश :
आम्! विक्रमादित्य-भोजराजाभ्यामपोषिते मालवक्षेत्रे अहिल्यायाः प्रजावात्सल्यम् इति विषयम् अधिकृत्य लेखनप्रतियोगिता आसीत्।

अञ्जना :
तर्हि, कथय मे अहिल्यावृत्तम्। श्रोतुम् इच्छामि।

अनुवाद :
अंजना-हलो! भाई आप कहाँ से आ रहे हो?

अंकेश :
बहन, मालव प्रदेश से आ रहा हूँ।

अंजना :
तुम्हारा जन्म का स्थान मध्य प्रदेश के मालव क्षेत्र में है क्या? वहाँ क्या विशेष है?

अंकेश :
हाँ! विक्रमादित्य और भोज राजा के द्वारा पोषित मालव क्षेत्र में अहिल्या का प्रजा प्रेम’ इस विषय के आधार पर लेखन प्रतियोगिता थी।

अंजना :
तो, मुझे अहिल्या का चरित्र बताओ। सुनना चाहती हूँ।

अङ्केशः :
सुशीलाबाई-माणकोजी इति। अनयोः सुपुत्री आसीत्। अहिल्याबाई महाराष्ट्रस्य चौण्डीग्रामे पंचविंशत्युत्तरसप्तदश ख्रिस्ताब्दे (१७२५) मईमासस्य एकत्रिंशे (३१) दिनाङ्के जन्म अलभत।

अञ्जना :
नर्मदा-क्षिप्रा-शिवनाचम्बलनदीभिः सम्पन्नस्य मालवक्षेत्रस्य वधूः खण्डेरावस्य पत्नी खलु अहिल्याबाई?

अङ्केश :
आम! सूबेदार मलाररावस्य पुत्रवधूः मालवप्रजानां सर्वस्वम् आसीत्। अहिल्यायाः व्यक्तित्वं बहुमुखि प्रतिभासम्पन्नं वर्तते स्म। एषा प्रजावत्सला, धर्मपरायणा, न्यायनिष्ठा महिला आसीत्। इन्दौरनगरे तस्याः राजवाड़ा क्षेत्रं सुन्दरम् पवित्रं च अस्ति। अद्यापि राजवाड़ास्थलम् इन्दौरनगरस्य हृदयमिव प्रेक्षणीयं वर्तते। अत्र देशविदेशेभ्यः यात्रिकाः दर्शनार्थम् आगच्छन्ति।

अनुवाद :
अंकेश :
(अहिल्याबाई) सुशीलाबाई और माणकोजी इन दोनों की सुपुत्री थी। अहिल्याबाई ने महाराष्ट्र के चौण्डी ग्राम में सत्रह सौ पच्चीस (1725) ईस्वी में मई महीने की इकत्तीस (31) तारीख को जन्म पाया।

अंजना :
नर्मदा, क्षिप्रा, शिवना और चम्बल नदियों से सम्पन्न मालव क्षेत्र की वधू और खण्डेराव की पत्नी क्या अहिल्याबाई थीं ?

अंकेश :
हाँ! सूबेदार महारराव की पुत्रवधू मालव की प्रजा की सब कुछ थी। अहिल्या का व्यक्तित्व बहुमुखी प्रतिभा से सम्पन्न रहता था। वह प्रजा से प्रेम करने वाली, धर्मपरायण, न्यायनिष्ठ महिला थीं। इन्दौर नगर में उनका राजवाड़ा क्षेत्र सुन्दर और पवित्र है। आज भी राजवाड़ा स्थल इन्दौर नगर के हृदय की तरह देखने योग्य है। यहाँ देश-विदेश से यात्री दर्शन के लिए आते हैं।

अञ्जना :
स्मर न तस्याः धर्मनिष्ठाम्। स्वपुत्रस्य मालेरावस्य मरणानन्तरं नर्मदातीरम् इन्दौरसमीपस्थम् महेश्वरस्थानं राजधानी चकार।

अङ्केश :
पुनः पुनः स्मरतु। प्राचीनकालतः अवन्तिकानाम्नी प्रसिद्धा उज्जयिनी, माहिष्मतीनाम्ना प्रशस्तः महेश्वरञ्चेति स्थानद्वयं मालवक्षेत्रे अन्तर्भवति।

अञ्जना :
राज्ञा महिष्मता निर्मिता माहिष्मती अधुना ‘महेश्वरनगरमेव’ अस्ति। अनूपदेशस्य राज्ञः सहस्रर्जुनस्य राजधानी अपि आसीत्।

अनुवाद :
अंजना-उनकी धर्म निष्ठा को याद कर रहा हूँ। अपने पुत्र मालेराव की मृत्यु के बाद नर्मदा के किनारे इन्दौर के पास महेश्वर (नामक) स्थान को राजधानी बनाया।

अंकेश :
फिर से याद करो। प्राचीन काल से अवन्तिका नाम की प्रसिद्ध उज्जयिनी और माहिष्मती नाम से प्रशंसनीय महेश्वर ये दोनों स्थान मालव क्षेत्र के अन्तर्गत हैं।

अंजना :
राजा महिष्मत् के द्वारा निर्मित माहिष्मती अब ‘महेश्वर’ नगर ही है। अनूपदेश के राजा सहस्रार्जुन की राजधानी भी थी।

अङ्केश: :
अथ किम्! रामायण-महाभारतग्रन्थयोः बौद्धजैनधर्मग्रन्थेषु अपि महेश्वरस्य उल्लेखो वर्तते। कालिदासविरचिते. रघुवंशे माहिष्मती-वर्णनमस्ति। आदिशङ्करमण्डनमिश्रयोः मध्ये शास्त्रार्थचर्चा महेश्वरस्थाने एव अभवत्, एतदेव पुण्यक्षेत्रम् अहिल्यायाः राजधानी च अभवत्।

अञ्जना :
अहिल्याबाई धीरा, शासनप्रवीणा च आसीत् इति पठितवती।

अङ्केश: :
आम्! आम्, सत्यं खल। तस्याः शासनव्यवस्था, अर्थनीतिः, रक्षानीतिः, विद्याप्रीतिः च विशिष्टा इति ज्ञायते।

अनुवाद :
अंकेश :
और क्या! रामायण महाभारत ग्रन्थों में और बौद्ध जैन धर्म ग्रन्थों में भी महेश्वर का उल्लेख है। कालिदास के द्वारा रचित रघुवंश (महाकाव्य) में माहिष्मती का वर्णन है। आदि शंकराचार्य और मण्डनमिश्र के बीच शास्त्रार्थ चर्चा महेश्वर स्थान पर ही हुई और यही पुण्यक्षेत्र अहिल्या की राजधानी हुई।

अंजना :
अहिल्याबाई धीरे और शासन में प्रवीण थीं ऐसा पढ़ा है।

अंकेश :
हाँ! हाँ! निश्चय ही सत्य है। उनकी शासन व्यवस्था, अर्थनीति, रक्षानीति और विद्या के प्रति प्रेम अद्वितीय था, ऐसा जाना जाता है।

अञ्जना :
अहो भाग्यम् मालवक्षेत्रस्य। जयतु कीर्तिशेषा अहिल्याबाई।

अङ्केश: :
जयतु, जयतु लोकमाता अहिल्याबाई।

उभौ :
सर्वंसहा जितक्रोधाऽहिल्याबाईति कीर्तिता।
धर्मार्थकाममोक्षेषु निरता राजते सदा॥

अनुवाद :
अंजना :
ओह! मालव क्षेत्र का भाग्य। केवल यश के रूप में जीने वाली अहिल्याबाई की जय हो।

अंकेश :
लोकमाता अहिल्याबाई की जय हो, जय हो।

दोनों :
धरती क्रोध को जीतने वाली अहिल्याबाई से प्रसिद्ध हुई। जो धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष में सदा लगी हुई सुशोभित होती हैं।

देवी अहिल्या शब्दार्थाः

प्रजावत्सल्यम् = प्रजा प्रेम। दम्पती = पति और पत्नी। पञ्चविंशत्युत्तरसप्तदश = 1725, (पंचविंशति = 25, उत्तरे = आगे, सप्तदश = 17)। एकत्रिंश=31 अलभत = पाया/प्राप्त किया। सर्वस्वम् = सब कुछ। बहुमुखीप्रतिभासम्पन्नम् = बहुत प्रकार की प्रतिभा से सम्पन्न। विशिष्टा = अद्वितीय, विशिष्ट। कीर्तिशेषा = केवल यश के रूप में जाने वाली। सहा = धरती। जितक्रोधा= क्रोध को जीतने वाली। धर्मार्थकाममोक्षेषु = धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष में। चतुर्विधपुरुषार्थाः = चत्वारः धर्मः, अर्थः, कामः, मोक्षश्च।

MP Board Class 8th Sanskrit Solutions