MP Board Class 8th Hindi Sugam Bharti Solutions Chapter 10 अमीर खुसरो

In this article, we will share MP Board Class 8th Hindi Book Solutions Chapter 10 अमीर खुसरो Pdf, These solutions are solved subject experts from the latest edition books.

MP Board Class 8th Hindi Sugam Bharti Solutions Chapter 10 अमीर खुसरो

प्रश्न अभ्यास

Mp Board Class 8 Hindi Chapter 10 प्रश्न 1.
Class 8 Hindi Chapter 10 Mp Board
उत्तर
(अ) 4, (ब) 3, (स) 5, (द) 1, (ई) 2

(ख) सही विकल्प चुनकर रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए

(अ) खुसरो के पिता ……………. थे। (मालदार, जागीरदार)
(ब) अमीर खुसरो पर ……………. संस्कारों का प्रभाव था। (विदेशी, भारतीय)
(स) पिता की मृत्यु के बाद खुसरो अपने … के घर आकर रहने लगे। (नाना, दादा).
(द) खुसरो ने ……………. में काव्य रचा। (मातृभाषा, लोकभाषा)
(ई) अमीर खुसरो का परिवार …………… देश से आकर भारत में बसा था। (तुर्की, पुर्तगाल)
उत्तर
(अ) खुसरो के पिता जागीरदार थे।
(ब) अमीर खुसरो पर भारतीय संस्कारों का प्रभाव था।
(स) पिता की मृत्यु के बाद खुसरो अपने नाना के घर आकर रहने लगे।
(द) खुसरो ने लोक भाषा में काव्य रचा।
(ई) अमीर खुसरो का परिवार तुर्की देश से आकर भारत में बसा था।

Class 8 Hindi Chapter 10 Mp Board प्रश्न 2.
अति लघु उत्तरीय प्रश्न

(अ)अमीर खुसरो का जन्म कब और कहाँ हुआ था?
(ब) खुसरो के गुरु कौन थे?
(स) अमीर खुसरो के मन को छूने वाले गीत कौन-से हैं?
(द) अमीर खुसरो को वैराग्य कब हुआ?
(ई) सूफी मत के अनुसार ईश्वर-प्राप्ति का क्या मार्ग है?
उत्तर
(अ) जागीरदार
(व) भारतीय
(स) नान
(द) लोकभाषा
(ई) तुर्की।

अमीर खुसरो कौन थे Class 8 MP Board प्रश्न 3.
लघु उत्तरीय प्रश्न

(अ) खुसरो की कृतियाँ हमें क्या शिक्षा देती हैं?
उत्तर
खुसरो की कृतियाँ हमें धर्म-निरपेक्षता, देश-प्रेम और इंसानी बराबरी की शिक्षा देती हैं। ते परस्पर नफ़रत नहीं, अपितु मेल-मिलाप और सच्चे हिन्दुस्तानी की तरह रहने की भी शिक्षा देती हैं।

(ब)
भारत देश की प्रशंसा अमीर खुसरो किस रूप में करते हैं?
उत्तर
भारत देश की प्रशंसा अमीर खुसरो ने माँ के रूप में करते हैं। वे भारत को अपने वतन के रूप में वर्णित करते हुए खूब प्रशंसा करते हैं।

(स)
खुसरो की रचनाओं में कौन-कौन से दर्शन समाहित हैं?
उत्तर
खुसरो की रचनाओं में वेदान्त, बौद्ध और इस्लाम दर्शन समाहित हैं।

(द)
‘मुकरी’ का उदाहरण देते हुए उसका अर्थ स्पष्ट कीजिए।
उत्तर
मकरी-‘मुकरी’ शब्द मकरना से बना है। मकरना का अर्थ है-कहकर बदल जाना या वादा करके बाद में कही गई बात से इनकार करना। मुकरी ऐसी पद्य रचना है जिसमें ‘हाँ’ कहकर ‘न’ कहा जाता है। जैसे’बह आवे तो शादी होय, उस बिन दूजा ओर न कोय। मीठे लागे बाके बोल, क्यों सखि साजन, ना सखि ढोला’ ऐसा लगता है जैसे सखि के साजन आ रहे हैं, किंतु कवि उसे साजन मानने से इनकार करता है और कहता है ‘साजन नहीं’ ढोल आ रहा है।

(ई)
खुसरो की अंतिम रचना कौन-सी थी, वह किस घटना से संबंधित थी?
उत्तर
खुसरो की अंतिम रचना थी
गोरी सोवे सेज पर, मुख पर डारे केस।
चल खुसरो घर आपने, रेन भई चहुँ देस।।
खुसरो की यह अंतिम रचना उनके गुरु के निधन
से उत्पन्न दुखद घटना से संबंधित थी।

 

भाषा की बात

Class 8 Hindi Chapter 10 Amir Khusro प्रश्न 1.
बोलिए और लिखिए
आत्मीय, कुशात्र, साहित्यिक, समन्वय, धर्मनिरपेक्षता, अश्रुधारा, वैराग्य।
उत्तर:
आत्मीय, कुशाग्र, साहित्यिक, समन्वय, धर्मनिरपेक्षता, अश्रुधारा, वैराग्य।

Amir Khusro Kaun The Class 8 MP Board प्रश्न 2.
नीचे दिए शब्दों की वर्तनी सुधारिएप्रसतुत, गुरू क्रपा, ननीहाल, जलवायू, अनुयाई।
उत्तर
प्रस्तुत, गुरुकृपा, ननिहाल, जलवायु, अनुयायी।

Amir Khusro Poetry In Hindi MP Board प्रश्न 3.
नीचे दिए वाक्यों में उपयुक्त विराम चिह लगाइए
(क) गांधी जी ने कहा था सदा सत्य बोलो
(ख) राम मोहन सौरभ और कमल घूमने गए
(ग) झूठ बोलना पाप की जड़ है शिक्षक ने कहा
(घ) बाजार से सब्जी ले आए इन्हें डलिया में रख दो
उत्तर
(क) गांधी जी ने कहा था, “सदा सत्य बोलो।”
(ख) राम, मोहन, सौरभ और कमल घूमने गए
(ग) “झूठ बोलना पाप की जड़ है” शिक्षक ने कहा
(घ) बाजार से सब्जी ले आए। इन्हें इलिया में रख दो।

क्लास 8 चैप्टर 10 MP Board प्रश्न 4.
नीचे दिए विग्रह पदों के साभासिक शब्द बनाइए
उत्तर-
Mp Board Class 8 Hindi Chapter 10

Sugam Ganit Class 8 Solutions In Hindi Chapter 10 प्रश्न 5.
विलोम शब्दों की सही जोड़ी बनाइए
उत्तर-
प्रशंसा – निन्दा
रुचि – अरुचि
प्रेम – घृणा
नारी – पुरुप
प्रभावित – अप्रभावित

Mp Board Solution Class 8 Hindi Chapter 10 प्रश्न 6.
निम्नलिखित वाक्यों में शब्दों को सही क्रम में लिखिए
(क) एक जागीरदार थे पिता के खुसरो।
(ख) खुसरो ने काव्य रचा लोकभाषा में।
(ग) अंतिम रचना थी उनकी यह।
(घ) गुरु के संपर्क में आए वे यहीं।
(ङ) खुसरो भी मत अनुयायी इसी के बन गए।
उत्तर
(क) खुसरो के पिता एक जागीरदार थे।
(ख) खुसरो ने लोकभाषा में काव्य रचा।
(ग) उनकी यह अंतिम रचना थी।
(घ) वे यहीं गुरु के सम्पर्क में आए।
(ङ) खुसरो भी इसी मत के अनुयायी बन गए।

प्रमुख गद्यांशों की संदर्भ-प्रसंग सहित व्याख्याएं

1. “परमात्मा जब मुझसे पूछेगा कि तुम मेरे लिए क्या लाए हो, तो मैं खुसरो को पेश कर दूंगा।” ये उद्गार प्रसिद्ध संत हजरत निजामुद्दीन औलिया के अपने शिष्य के प्रति थे। गुरु कहा करते ये-“अगर कब्र में दो लोगों को दफन किया जाता, तो मैं चाहता कि खुसरो को मेरे साथ ही दफन किया जाए। ऐसी आत्मीय गुरुकृपा के पात्र थे अमीर खुसरो।

शब्दार्थ:
पेश-प्रस्तुत। उद्गार विचार। आत्मीय अपने लोग।

संदर्भ – प्रस्तुत पंक्तियाँ हमारी पाठ्य-पुस्तक ‘सुगम भारती’ (हिन्दी सामान्य) भाग-8′ के पाठ-10 ‘अमीर खुसरो’ से ली गई हैं।

प्रसंग – प्रस्तुत पंक्तियों में लेखक ने अमीर खुसरों की महान्ता को बतलाते हुए कहा है कि

Mp Board Class 8th Hindi Solution व्याख्या:
अमीर खुसरो के गुरु महान् और प्रसिद्ध सत हजरत निजामुद्दीन औलिया थे। वे खुसरो के प्रति अपार और एकमात्र प्रेमभाव रखते थे। इससे सस्पष्ट करने के लिए उन्होंने एक बार कहा भी था-जब वे परमात्मा के पास जायेंगे और परमात्मा उनसे पूछेगा कि वे उसके लिए क्या लायेंगे, तो वे उससे यही कहेंगे कि वे खुसरो को उसके लिए लाये हैं। गुरु संत हजरत निजामुद्दीन औलिया का प्रेमभाव और अपनापन खुसरो के प्रति एकमात्र भरा हुआ था। वे इसे सुस्पष्ट रूप से कहा करते थे-‘यों तो एक कब्र में एक ही आदमी को ही दफ़न किया जाता है। अगर एक ही जगह दो आदमियों को दफन किया जाना संभव हो तो ये चाहेंगे कि उनके साथ ही खसरो को भी दफ़न कर दिया जाए। इससे यह सिद्ध होता है कि खुसरी अपने गुरु के अनन्य एकमात्र सबसे बड़ा कृपा-पात्र थे।

विशेष:

  • खुसरो की बेजोड़ विशेषता बतलायी गयी है।
  • भाव आकर्षक है।

MP Board Class 8th Sanskrit Solutions Chapter 10 आजादचन्द्रशेखरः

MP Board Class 8th Sanskrit Solutions Surbhi Chapter 10 आजादचन्द्रशेखरः

MP Board Class 8th Sanskrit Chapter 10 अभ्यासः

Mp Board Class 8 Sanskrit Chapter 10 प्रश्न 1.
एकपदेन उत्तरं लिखत (एक शब्द में उत्तर लिखो-)
(क) चन्द्रशेखरस्य जन्म कस्मिन् ग्रामे अभवत्? (चन्द्रशेखर का जन्म किस गाँव में हुआ था?)
उत्तर:
भाभराग्रामे। (भाभरा गाँव में)

(ख) चन्द्रशेखरस्य जन्म कस्मिन् मण्डले अभवत्? (चन्द्रशेखर का जन्म किस मण्डल में हुआ?)
उत्तर:
झाबुआमण्डले। (झाबुआ मण्डल में)

(ग) चन्द्रशेखरस्य मातुः नाम किम्? (चन्द्रशेखर की माता का नाम क्या था?)
उत्तर:
जगरानी देवी। (जगरानी देवी)

(घ) चन्द्रशेखरस्य पितुः नाम किम्? (चन्द्रशेखर के पिता का नाम क्या था?)
उत्तर:
सीताराम तिवारी। (सीताराम तिवारी)

(ङ) चन्द्रशेखरः काम् भाषाम् अधीतवान्? (चन्द्रशेखर ने किस भाषा को पढ़ा?)
उत्तर:
संस्कृतभाषाम्। (संस्कृत भाषा को)

Mp Board Class 8 Sanskrit Solution Chapter 10 प्रश्न 2.
एकवाक्येन उत्तरं लिखत (एक वाक्य में उत्तर लिखो-)
(क) चन्द्रशेखरस्य जन्म कदा अभवत्? (चन्द्रशेखर का जन्म कब हुआ?)
उत्तर:
चन्द्रशेखरस्य जन्म १९०६ ख्रिस्ताब्दे अभवत्। (चन्द्रशेखर का जन्म 1906 ईस्वी में हुआ।)

(ख) चन्द्रशेखरस्य अध्ययनं कुत्र जातम्? (चन्द्रशेखर का अध्ययन कहाँ हुआ?)
उत्तर:
चन्द्रशेखरस्य अध्ययनं वाराणस्याम् एकस्मिन् संस्कृतविद्यालये जातम्। (चन्द्रशेखर का अध्ययन वाराणसी में एक संस्कृत विद्यालय में हुआ।)

(ग) चन्द्रशेखरेण केन नाम्ना सङ्गठनं कृतम्? (चन्द्रशेखर ने किस नाम से संगठन किया?)
उत्तर:
चन्द्रशेखरेण ‘हिन्दुस्तान सोसलिस्ट रिपब्लिकन आर्मी’ इति नाम्ना संगठनं कृतम्। (चन्द्रशेखर ने ‘हिन्दुस्तान सोसलिस्ट रिपब्लिकन आर्मी’ नाम से संगठन किया।)

(घ) स्वाधीनतान्दोलने के के चन्द्रशेखरस्यसहायकाः अभवन्? (स्वाधीनता के आन्दोलन में कौन-कौन चन्द्रशेखर के सहायक हुए?)
उत्तर:
स्वाधीनतान्दोलने भगतसिंह-राजगुरु-बटुकेश्वर शिवराम-सुखदेवसदृशाः क्रान्तिकारिणः चन्द्रशेखरस्य सहायकाः अभवन्। (स्वाधीनता के आन्दोलन में भगतसिंह, राजगुरु, बटुकेश्वर, शिवराम, सुखदेव जैसे क्रान्तिकारी चन्द्रशेखर के सहायक हुए।)

(ङ) चन्द्रशेखरः कथं वीरगतिम् प्राप्नोत्? (चन्द्रशेर ने कैसे वीरगति प्राप्त की?)
उत्तर:
चन्द्रशेखरः स्वहस्तेनैव स्वकीये मस्तके गोलिका-प्रहारेण वीरगतिम् प्राप्नोत्। (चन्द्रशेखर ने अपने हाथ से ही अपने सिर में गोली के प्रहार से वीरगति प्राप्त की।)

Class 8 Sanskrit Chapter 10 Mp Board प्रश्न 3.
उचितं मेलयत(उचित को मिलाओ-)
Sanskrit Class 8 Chapter 10 MP Board
उत्तर:
(क) → (iii)
(ख) → (i)
(ग) → (v)
(घ) → (ii)
(ङ) → (iv)

Mp Board Class 8th Sanskrit Solution प्रश्न 4.
नामोल्लेखपूर्वकं समास-विग्रहं कुरुत(नाम का उल्लेख करते हुए समास विग्रह करो-)
(क) संस्कृतविद्यालये
(ख) पाषाणखण्डेन
(ग) निग्रहभयात्
(घ) वीरगतिम्।
उत्तर:
Sanskrit Chapter 10 Class 8 MP Board

Class 8th Sanskrit Mp Board प्रश्न 5.
अधोलिखितैः अव्ययैः वाक्यनिर्माणं कुरुत(नीचे लिखे अव्ययों से वाक्यों का निर्माण करो-)
(क) कदा
(ख) च
(ग) एव
(घ) अपि
(ङ) श्वः।
उत्तर:
Class 8th Sanskrit Chapter 10 MP Board

आजादचन्द्रशेखरः हिन्दी अनुवाद

(आचार्यः :
कक्षायाम् शिक्षयति) आचार्य:-भो रमे! श्वः कः दिनाङ्क अस्ति?

रमा :
श्वः जुलाईमासस्य त्रयोविंशति-दिनाङ्क अस्ति।

आचार्य :
जुलाईमासस्य त्रयोविंशति-दिनाङ्क किमर्थं प्रसिद्ध?

प्रिया :
अस्मिन्नेव दिनाङ्के आजादचन्द्रशेखरस्य जयन्त्याः उत्सवः आयोज्यते।

आचार्य: :
चन्द्रशेखरस्य जन्म कस्मिन् ख्रिस्ताब्दे अभवत्?

विभुः :
चन्द्रशेखरस्य जन्म १९०६ ख्रिस्ताब्दे अभवत्।

आचार्य: :
सम्यगुक्तं भवता।

अनुवाद :
(आचार्य कक्षा में पढ़ा रहे हैं)

आचार्य :
अरे रमा! कल कौनसी तारीख है?

रमा :
कल जुलाई महीने की 23 तारीख है।

आचार्य :
जुलाई महीने की 23 तारीख किसलिए प्रसिद्ध हैं?

प्रिया :
इसी तारीख को आजाद चन्द्रशेखर की जयन्ती का उत्सव आयोजित किया जाता है।

आचार्य :
चन्द्रशेखर का जन्म किस ईस्वी सन् में हुआ था?

विभु :
चन्द्रशेखर का जन्म 1906 ईस्वी सन् में हुआ था।

आचार्य :
ठीक कहा आपने। रमा-भो आचार्य! चन्द्रशेखरस्य जन्म कुत्र अभवत्?

आचार्य: :
चन्द्रशेखरस्य जन्म मध्यप्रदेशे झाबुआम्ण्डलान्तर्गते ‘भाभरा’ नामकग्रामे अभवत्।

प्रिया :
भो आचार्य! कौ तस्य पितरौ?

आचार्यः :
सीतारामतिवारी तस्य पिता, जगरानीदेवी च तस्य माता आसीत्।

विभुः :
तस्य अध्ययनं कुत्र अभवत्?

आचर्यः :
वाराणस्याम् एकस्मिन् संस्कृतविद्यालये तस्य अध्ययनं जातम्। सः संस्कृतम् अधीतवान्।

(साश्चर्यम् सर्वे अहो! एषः संस्कृतम् अधीतवान्।)

पीयूषः :
ततः सः किमकरोत्?

आचार्यः :
वाराणस्यां संस्कृतविद्यालये अध्ययनं में कुर्वन् एव पंचदशवर्षीयः चन्द्रशेखरः स्वतन्त्रान्दोलने प्राविशत्। आङग्लैः स्वाधीनतान्दोलनकारिणां दमनकाले सः पाषाणखण्डेन एकं रक्षकम् प्राहरत्।

रमा :
ततः किम् अभवत्?

आचार्यः :
ततः प्रहरी तं निगृह्य न्यायालये प्रस्तुतवान्।

अनुवाद :
रमा-हे आचार्य! चन्द्रशेखर का जन्म कहाँ हुआ था?

आचार्य :
चन्द्रशेखर का जन्म मध्य प्रदेश के झाबुआ। मण्डल के अन्तर्गत ‘भाभरा’ नामक गाँव में हुआ था।

प्रिया :
हे आचार्य! उनके माता-पिता कौन थे?

आचार्य :
सीताराम तिवारी उनके पिता और जगरानी देवी। उनकी माता थीं।

‘विभु :
उनका अध्ययन कहाँ हुआ था?

आचार्य :
वाराणसी में एक संस्कृत विद्यालय में उनका अध्ययन हुआ था। उन्होंने संस्कृत पढ़ी थी।
(आश्चर्य के साथ सभी ओहो! इन्होंने संस्कृत पढ़ी थीं?)

पीयूष :
उसके बाद उन्होंने क्या किया?

आचार्य :
वाराणसी में संस्कृत विद्यालय में अध्ययन करते हुए ही पन्द्रह वर्ष के चन्द्रशेखर स्वतन्त्रता आन्दोलन में प्रवेश कर गये। अंग्रेजों द्वारा स्वाधीनता आन्दोलन करने वालों के दमन (दबाने) के समय उन्होंने पत्थर के टुकड़े से एक सिपाही पर प्रहार किया।

रमा :
उसके बाद क्या हुआ?

आचार्य :
उसके बाद सिपाही ने उनको पकड़कर न्यायालय में प्रस्तुत किया।

प्रिया :
न्यायालये किं जातम्?

आचार्य: :
न्यायालये न्यायाधीशेन तस्य आयुषोगणनानुसारम् पंचदशवेत्रप्रहारैः सः दण्डितः।

विभुः :
दण्डकाले चन्द्रशेखरस्य का प्रतिक्रिया अभवत्?

आचार्यः :
प्रथमं तु चन्द्रशेखरन्यायाधीशयोः संवाद श्रुणुत.

न्यायाधीश: – किं तव नाम?
चन्द्रशेखरः – ‘आजादः’
न्यायाधीश: – किं तव पितुः नाम?
चन्द्रशेखरः – ‘स्वाधीनः’
न्यायाधीश: – कुत्र तव गृहम्?
चन्द्रशेखरः – कारागारः।

अनुवाद :
प्रिया-न्यायालय में क्या हुआ?

आचार्य :
न्यायालय में न्यायाधीश ने उनकी उम्र के हिसाब के अनुसार पन्द्रह बैंत के प्रहारों से उन्हें दण्ड दिया। विभु-दण्ड के समय चन्द्रशेखर की क्या प्रतिक्रिया हुई?

आचार्य :
पहले तो चन्द्रशेखर और न्यायाधीश की बातचीत सुनो

न्यायाधीश – तुम्हारा नाम क्या है?
चन्द्रशेखर – ‘आजाद’
न्यायाधीश – तुम्हारे पिता का नाम क्या है?
चन्द्रशेखर – स्वतन्त्रता।
न्यायाधीश – तुम्हारा घर कहाँ है?
चन्द्रशेखर – जेल।
पीयूषः – ततस्ततः?

आचार्य: :
ततस्तु वेत्रप्रहारैः चन्द्रशेखरः मूर्छापर्यन्तं ‘जयतु भारतम्’ इति उच्चैः अघोषयत्। तस्मात् कालादेव सः ‘आजाद-चन्द्रशेखर’ इति नाम्ना प्रसिद्धः।

रमा :
स्वतन्त्रतायै सः किं कृतवान्?

आचार्य: :
तेन ‘हिन्दुस्तान सोसलिस्ट रिपब्लिकन आर्मी’ इति स्वाधीनतासैनिकानाम् एकं सङ्गठनं कृतम्। तस्मिन् सङ्गठने भगतसिंह-राजगुरु-बटुकेश्वर-शिवराम-सुखदेवसदृशाःक्रान्तिकारिणः तस्यसहायका:अभवन्।काकोरीसाईमनकमीशन-केन्द्रीय-असेम्बलीमध्ये आग्नेयास्त्रप्रक्षेपणादिषुणादिषु सः शिरोमणिः।

अनुवाद :
पीयूष-उसके बाद?

आचार्य :
उसके बाद तो बैंत के प्रहारों से चन्द्रशेखर बेहोश होने तक ‘भारत माता की जय’, ऐसा जोर से कहते रहे। उस समय से ही वह आजाद चन्द्रशेखर’ नाम से प्रसिद्ध हुए।

रमा :
स्वतन्त्रता के लिए उन्होंने क्या किया?

आचार्य :
उन्होंने ‘हिन्दुस्तान सोसलिस्ट रिपब्लिकन आर्मी’ ऐसा स्वाधीनता के सैनिकों का एक संगठन बनाया। उस संगठन में भगतसिंह, राजगुरु, बटुकेश्वर, शिवराम, सुखदेव जैसे क्रान्तिकारी उनके सहायक हुए। काकोरी, साइमन कमीशन, केन्द्रीय असेम्बली के बीच में बम फेंकने आदि में वह सबसे ऊपर थे।

प्रिया :
कः तस्य आदर्शः?

आचार्यः :
देशभक्तिः। अपि च तस्य जनकस्य सहायतार्थं मित्रैः प्रदत्तधनमपि सः क्रान्तिकार्येषु व्ययं कृतवान्। विभुः-कथं कदा च तस्य बलिदानम् अभवत्?

आचार्यः :
फरवरी मासस्य सप्तविंशतितमे दिनाङ्के १९३१ ख्रिस्ताब्दे इलाहाबादनगरे (प्रयाग-नगरे) ‘आजाद-उद्यानम्’ (अल्फ्रेड पाक) इति स्थाने आङ्ग्लगुप्तचरेणाधीक्षकेण नॉट-बाबरेण गोलिकाभिः युद्धयमानः यदा आत्मानम् असहायम् अमन्यत तदा निग्रहभयात् स्वहस्तेनैव स्वकीये मस्तके गोलिका-प्रहारेण सः वीरगतिम् प्राप्नोत्।

अनुवाद :
प्रिया-उनका आदर्श क्या था? का आचार्य-देशभक्ति। और उनके पिता की सहायता के लिए। मित्रों द्वारा दिये धन को भी उन्होंने क्रान्ति के कार्यों में व्यय किया।

विभु :
कैसे और कब उनका बलिदान हुआ?

आचार्य :
फरवरी महीने की सत्ताइस (27) दिनांक को 1931 ईस्वी में इलाहाबाद नगर (प्रयाग नगर) में आजाद उद्यान’ (अल्फ्रेड पार्क) नामक स्थान पर अंग्रेज गुप्तचर अधीक्षक नॉट-बाबर से गोलियों से युद्ध करते हुए जब अपने को असहाय माना तब पकड़े जाने के भय से अपने हाथ से ही अपने सिर में गोली के प्रहार से उन्होंने वीरगति प्राप्त की।

आजादचन्द्रशेखरः शब्दार्थाः

जयन्त्याः = जयन्ती का। सङ्गठनम् = संघ को। ख्रिस्ताब्दे = ईस्वी में। आग्नेयास्त्रम् = बम। सम्यगुक्तम् = ठीक कहा। निग्रहभयात् = पकड़े जाने के भय से। निगृह्य = पकड़कर। वेत्रप्रहारैः = बेंत के प्रहारों से। मूर्छापर्यन्तम् = मूछित होने तक।

MP Board Class 8th Sanskrit Solutions

MP Board Class 8th Sanskrit Solutions Chapter 3 गणतन्त्रदिवसः

MP Board Class 8th Sanskrit Solutions Surbhi Chapter 3 गणतन्त्रदिवसः

MP Board Class 8th Sanskrit Chapter 3 अभ्यासः

Mp Board Class 8 Sanskrit Solution Chapter 3 प्रश्न 1.
एकपदेन उत्तरं लिखत(एक शब्द में उत्तर लिखो-)
(क) कस्मिन् मासे गणतन्त्रदिवसः भवति? (किस महीने गणतन्त्र दिवस होता है?)
उत्तर:
जनवरिमासे। (जनवरी माह में)

(ख) सेनानायकानाम् अभिवन्दनं कः स्वीकरोति? (सेनानायकों द्वारा अभिवन्दन (सलामी) को कौन लेता है?)
उत्तर:
भारतराष्ट्रपतिः। (भारत के राष्ट्रपति)

(ग) राज्येषु/राज्यराजधानीषु अभिवन्दनं के स्वीकुर्वन्ति? (राज्यों में/राज्यों की राजधानियों में अभिवन्दन कौन लेते हैं?)
उत्तर:
राज्यपालाः। (सभी राज्यपाल)

(घ) प्रथमं कस्मिन् अधिवेशने त्रिवर्णध्वजारोहणं कृतम्? (पहले किस बैठक में तिरंगा फहराया गया?)
उत्तर:
काङ्ग्रेससंस्थायाः। (कांग्रेस संस्था में)

(ङ) प्रतिज्ञास्वप्नः कस्मिन् वर्षे साक्षात्कृतः? (प्रतिज्ञा रूपी स्वप्न किस वर्ष में साकार हुआ?)
उत्तर:
१९४७ तमे। (1947 में)

Class 8 Sanskrit Chapter 3 Mp Board प्रश्न 2.
एकवाक्येन उत्तरं लिखत (एक वाक्य में उत्तर लिखो-)
(क) सभाकक्षे कस्य गीतस्य पूर्वाभ्यासः प्रचलित? (सभाकक्ष में किस गीत का पूर्वाभ्यास चलता है?)
उत्तर:
सभाकक्षे ‘वन्दे मातरम्’ इति राष्ट्रियगीतस्य पूर्वाभ्यासः प्रचलित। (सभाकक्ष में ‘वन्दे मातरम्’ राष्ट्रीय गीत का पूर्वाभ्यास चलता है।)

(ख) भारतस्य राष्ट्रियपर्वणी के? (भारत के राष्ट्रीय पर्व कौन से हैं?)
उत्तर:
भारतस्य राष्ट्रियपर्वणी गणतन्त्रदिवसः स्वतन्त्रतादिवसः च। (भारत के राष्ट्रीय पर्व गणतन्त्र दिवस और स्वतन्त्रता दिवस हैं।)

(ग) कस्मिन् दिनाङ्के वयं स्वतन्त्रतादिवसं आयोजयामः? (किस दिनांक को हम स्वतन्त्रता दिवस आयोजित करते हैं?)
उत्तर:
१५ अगस्तदिनाङ्के वयं स्वतन्त्रतादिवसं आयोजयामः। (15 अगस्त को हम स्वतन्त्रता दिवस आयोजित करते हैं।)

(घ) राष्ट्रभक्तैः का प्रतिज्ञा कृता? (राष्ट्रभक्तों द्वारा क्या प्रतिज्ञा की गयी?)
उत्तर:
राष्ट्रभक्तः ‘सर्वेः राष्ट्रनायकैः सार्वभौमतन्त्र रचयामः’ इति प्रतिज्ञा कृता। (राष्ट्रभक्तों द्वारा सभी राष्ट्र के नायकों द्वारा सार्वभौम तन्त्र बनाना है’ ऐसी प्रतिज्ञा की गयी।)

(ङ) कलाकाराः किं कुर्वन्ति? (कलाकार क्या करते हैं?)
उत्तर:
कलाकाराः सांस्कृतिककार्यक्रमैः जानपदनृत्यैः च जनमनांसि रञ्जयन्ति। (कलाकार सांस्कृतिक कार्यक्रम से और लोक नृत्यों से लोगों के मनों को प्रसन्न करते हैं।)

Mp Board Class 8 Sanskrit Chapter 3 प्रश्न 3.
प्रदत्तैः शब्दैः प्रश्ननिर्माणं कुरुत (दिये हुए शब्दों से प्रश्न का निर्माण करो-)
किम्, कथम्, कः, कैः, कुत्र। (क्या, कैसे, कौन, किसके द्वारा, कहाँ।)

यथा- जनवरिमासस्य षड्विंशे दिनाङ्के गणतन्त्रदिवसम् आचरामः। (जनवरी महीने की छब्बीस दिनांक को गणतन्त्र दिवस मनाते हैं।)
उत्तर:
जनवरिमासस्य कस्मिन् दिनाङ्के गणतन्त्रदिवसम् आचरामः? (जनवरी महीने की किस दिनांक को गणतन्त्र दिवस मनाते हैं?)

(क) गणतन्त्रदिवसः राष्ट्रिय पर्वं वर्तते। (गणतन्त्र दिवस राष्ट्रीय पर्व है।)
उत्तर:
गणतन्त्रदिवसः किं वर्तते? (गणतन्त्र दिवस क्या है?)

(ख) भू-जल वायुसेनानां प्रदर्शनं चित्ताकर्षकम् भवति। (भू-जल और वायु सेनाओं का प्रदर्शन मन को आकर्षित करने वाला होता है।)
उत्तर:
भू-जल वायुसेनानां प्रदर्शनं कथम् भवति? (भू-जल और वायु सेनाओं का प्रदर्शन कैसा होता है?)

(ग) दिल्लीनगरे राष्ट्रपतिः सेनानायकानाम् अभिवन्दनं स्वीकरोति। (दिल्ली नगर में राष्ट्रपति सेना के नायकों की सलामी लेते हैं।)
उत्तर:
दिल्ली नगरे कः सेनानायकानाम् अभिवन्दनं स्वीकरोति? (दिल्ली नगर में कौन सेना के नायकों की सलामी लेता है?)

(घ) कलाकाराः नृत्यैः जनमनांसि रञ्जयन्ति। (कलाकार नृत्यों द्वारा लोगों के मनों को प्रसन्न करते हैं।)
उत्तर:
कलाकाराः कैः जनमनांसि रञ्यन्ति? (कलाकार किनके द्वारा लोगों के मनों को प्रसन्न करते हैं?)

(ङ) लाहौराधिवेशने प्रथमवारं त्रिवर्णध्वजारोहणं जातम्। (लाहौर के अधिवेशन में प्रथम बार तिरंगा फहराया गया।)
उत्तर:
कुत्र प्रथमवारं त्रिवर्णध्वजारोहणं जातम्? (कहाँ प्रथम बार तिरंगा फहराया गया।)

Mp Board Class 8 Sanskrit Solution प्रश्न 4.
रिक्तस्थानानि पूरयत(खाली जगह भरो-)
(रञ्जयन्ति, सेनानायकैः, गणतन्त्रदिवसः राज्यपालाः, स्वशासनाधारण)
(क) राष्ट्रपतिः …………… अभिवन्दनं स्वीकरोति।
(ख) कलाकाराः जनमानांसि ……………..।
(ग) जनवरिमासस्य षड्विंशे दिनाङ्के ………… भवति।
(घ) भारतं …………….. रचितानां राज्यानां गणरूपं वर्तते।
(ङ) राज्येषु …………….. प्रतिनिध्यिं वहन्ति।
उत्तर:
(क) सेनानायकैः
(ख) रञ्जयन्ति
(ग) गणतन्त्रदिवसः
(घ) स्वशासनाधारेण
(ङ) राज्यपालाः।

Class 8 Sanskrit Mp Board प्रश्न 5.
उचितं योजयत(उचित को जोड़ो-)
Mp Board Class 8th Subject Sanskrit
उत्तर:
(क) → (iii)
(ख) → (iv)
(ग) → (v)
(घ) → (ii)
(ङ) → (i)

Mp Board Class 8 Sanskrit प्रश्न 6.
विशेषणपदानि उपयुज्य दश वाक्यानि लिखत(विशेषण पद लगाकर दस वाक्य लिखो-)
मातरं वन्दे
यथा- सुखदां मातरं वन्दे।
उत्तर:
(1) सुजलां मातरं वन्दे।
(2) सुफलां मातरं वन्दे।
(3) मलयजशीतला मातरं वन्दे।
(4) शस्यश्यामलां मातरं वन्दे।
(5) वरदां मातरं वन्दे।
(6) शुभ्रज्योत्स्नां मातरं वन्दे।
(7) पुलकितयामिनी मातरं वन्दे।
(8) शोभिनीं मातरं वन्दे।
(9) सुहासिनी मातरं वन्दे।
(10) तारिणी मातरं वन्दे।

Mp Board Solution Class 8 Sanskrit प्रश्न 7.
सन्धिम् अथवा सन्धिविच्छेदं कुरुत(सन्धि अथवा सन्धि-विच्छेद करो-)
उत्तर:
(क) स्वतन्त्रतादिवस इव – स्वतन्त्रता + दिवसेव।
(ख) निस्सारयन्तीति – निस्सारयन्ति + इति।
(ग) इत्यस्य – इति + अस्य।
(घ) सोऽयम् – सः + अयम्।
(ङ) अधुनावगतम् – अधुना + अवगतम्।

Mp Board Class 8th Sanskrit Solution प्रश्न 8.
अव्ययानि चित्वा लिखत(अव्यय चुनकर लिखो-)
(क) कथं चलति पूर्वाभ्यासः।
(ख) राष्ट्रगानं राष्ट्रगीतं च अभ्यसामः।
(ग) अत्र महोत्सवे पथचलनम् भवति।
(घ) त्रिवर्णध्वजारोहणम् अपि कृतम्।
(ङ) अधुना अवगतम् अस्माभिः।
उत्तर:
(क) कथम्
(ख) च
(ग) अत्र
(घ) अपि
(ङ) अधुना।

गणतन्त्रदिवसः हिन्दी अनुवाद

शिक्षकः :
सुप्रभातम्! छात्रा: कथं चलति पूर्वाभ्यास:?

सर्वे :
गुरवे नमः सम्यक प्रचलति। गणतन्त्रदिवसार्थं राष्ट्रगानं राष्ट्रगीतं च ताललयबद्धम् अभ्यस्यामः।

8 वीं कक्षा संस्कृत गाइड In Hindi Chapter 3 शिक्षकः :
उत्तमम्! देशभक्तिपराणि अन्यान्यगीतानि अघि प्रस्तोतुं प्रभवन्ति।

श्यामला :
गुरो! भाषणार्थं भवत: मार्गदर्शनम् आवश्यकम्।

उग्नुवाद :
शिक्षक-सुप्रभात (सुबह की नमस्ते)। छात्रो पूर्वाभ्यास कैसा चल रहा है?

Sanskrit Mp Board Class 8 सभी :
गुरुजी को नमस्कार, ठीक चल रहा है। गणतन्त्र दिवस के लिये हम राष्ट्रगान और राष्ट्रीय गीत का ताल और लय से युक्त अभ्यास कर रहे हैं।

शिक्षक :
उत्तम! देशभक्ति से युक्त अन्य गीतों को भी प्रस्तुत कर सकते हैं।

श्यामला :
गुरुजी! भाषण के लिए आपका मार्गदर्शन आवश्यक है।

Mp Board Class 8th Subject Sanskrit शिक्षकः :
निस्सङ्कोचम् पृच्छतु। यदहं जानामि तत्कथयामि।

ज्योत्सना :
गणतन्त्रदिवसः स्वतन्त्रता दिवस इव राष्ट्रियं-पर्व किल?

शिक्षकः :
आम्, जनवरिमासस्य षड्विंशे दिनाङ्के (२६ जनवरी) भारतीयाः वयं गणतन्त्रदिवसम् उत्साहेन आयोजयाम्।

Sanskrit Class 8 Mp Board राजेशः :
अस्मिन् पर्वणि दिल्लीनगरे स्थलसेना जलसेना-वायुसेनानां पथचलनादिकम् अद्भुतं चित्ताकर्षकं च भवतीति श्रुतम् मया।

सुहासिनी :
गुरो! अत्र महोत्सवे वायुसेनायाः जेटविमानानि उड्डयन्ते, वर्णरञ्जितधूमं च निस्सारयन्ति इति श्रुतम् मया।

अनुवाद :
शिक्षक-निस्संकोच (बिना किसी संकोच के या बेधड़क) पूछो। जो मैं जानता हूँ वह कहूँगा।

ज्योत्सना :
गणतन्त्र दिवस स्वतन्त्रता दिवस के समान राष्ट्रीय पर्व है ना?

शिक्षक :
हाँ, जनवरी महीने की छब्बीस तारीख (26 जनवरी) को हम भारतीय गणतन्त्र दिवस को उत्साह से आयोजित करते हैं।

राजेश :
इस पर्व पर दिल्ली नगर में थल सेना, जल सेना और वायु सेना की परेड आदि अद्भुत और मन को आकर्षित करने वाली होती है, ऐसा मैंने सुना है।

सुहासिनी :
गुरुजी। यहाँ महोत्सव में वायु सेना के जेट विमान उड़ते हैं और रंग से भरे धुएँ को छोड़ते हैं, ऐसा मैंने सुना है।

शिक्षकः :
सत्यम्। गणतन्त्रदिवसे भारतराष्ट्रपतिः स्थल-जल-वायुसेनानायकानाम् अभिवन्दनं स्वीकरोति एवं विभिन्नराज्येषु ततद्राज्यपाला: प्रतिनिधित्वं वहन्ति। विविध प्रान्तेभ्यः समागता: कलाकाराः सांस्कृतिककार्यक्रमैः जानपदनृत्यैः च जनमांसि रञ्जयन्ति।

नरेश: :
गुरो! गणतन्त्रम् इत्यस्य कोऽर्थः?

शिक्षकः :
समुचितः प्रश्नः, भारतं स्वशासनाधारण रचिताना राज्यानां गणरूपं वर्तते। राज्यस्तरे प्रादेशिक शासनं, राष्ट्रियस्तरे गणतन्त्रम् एकरूपं प्रवर्तते।

अनुवाद :
शिक्षक-सच है। गणतन्त्र दिवस पर भारत के राष्ट्रपति थल, जल और वायु सेना के नायकों की सलामी लेते हैं, इसी प्रकार विभिन्न राज्यों में वहाँ के राज्यपाल प्रतिनिधित्व करते हैं। अनेक प्रान्तों से आये कलाकार सांस्कृतिक कार्यक्रमों से और लोक नृत्यों से लोगों के मन को प्रसन्न करते हैं।

नरेश :
गुरुजी! गणतन्त्र इस (शब्द) का क्या अर्थ है?

शिक्षक :
उचित प्रश्न है, भारत अपने शासन के आधार पर बनाये गये राज्यों का गण (समूह) रूप है। राज्य स्तर पर प्रादेशिक शासन एवं राष्ट्रीय स्तर पर गणतन्त्र एक रूप होता है।

श्यामला :
गुरो! अस्य पर्वणः ऐतिहासिक महत्त्वं ज्ञातुम्। इच्छामि।

शिक्षक: :
अहं विस्तरेण वदामि। परतन्त्रताकाले ३१-१२-१९२९दिनाङ्कतः ०१-०१-१९३० यावत्तात्कालिक काङ्ग्रेससंस्थायाः लाहौरनगरे अधिवेशनं अभवत्। तस्मिन्
अधिवेशने ‘सर्वैः राष्ट्रनायकैः सार्वभौमतन्त्रं रचयामः’ इति। प्रतिज्ञा कृता। तत्रैव अधिवेशने राष्ट्रभक्तैः त्रिवर्णध्वजारोहण अपि कृतम्। भारतीयानाम् अयं प्रतिज्ञास्वप्नः १९४७ तमे वर्षे अगस्तमासस्य पञ्चदश दिनाङ्के पूर्णतां गतः। देश: स्वतन्त्रः अभवत्। तदारभ्य प्रतिवर्ष १५ अगस्तदिने वयं स्वतन्त्रतादिवसं आयोजयामः। अनन्तरं २६ जनवरी १९५० तमे वर्षे अस्माकं संविधानम् प्रारब्धम् इति कारणल: प्रतिवर्ष-अस्मिन् दिने समग्रे राष्ट्रे वयं गणतन्त्रदिवसम् आचरामः। सर्वे-धन्यवादाः, अस्माभिः स्वतन्त्रतादिवसस्य, गणतन्त्रदिवसस्य च महत्त्वं ज्ञाताम्।

शिक्षकः :
स्वस्ति! सर्वेभ्यः।

अनुवाद :
श्यामला-गुरुजी। इस पर्व का ऐतिहासिक महत्त्व जानना चाहती हूँ।

शिक्षक :
मैं विस्तार से बताता हूँ। परतन्त्रता (गुलामी) के समय में 31-12-1929 दिनांक से 01-01-1930 तक उस समय की कांग्रेस संस्था (पार्टी) की लाहौर नगर में बैठक हुई। उस बैठक में ‘सभी राष्ट्र के नायकों द्वारा सार्वभौमतन्त्र (भारत की सम्पूर्ण भूमि पर अपना शासन) बनाना है’ ऐसी प्रतिज्ञा की। वहीं बैठक में राष्ट्रभक्तों द्वारा तिरंगा भी फहराया गया। भारतीयों का। यह प्रतिज्ञारूपी स्वप्न 1947वें वर्ष में अगस्त महीने की पन्द्रह (15) तारीख को पूरा हुआ। देश स्वतन्त्र हो गया। तब से लेकर, प्रत्येक वर्ष 15 अगस्त के दिन हम स्वतन्त्रता दिवस आयोजित करते हैं। उसके बाद 26 जनवरी, 1950वें वर्ष में हमारा संविधान प्रारम्भ हुआ इस कारण से प्रत्येक वर्ष इस दिन सम्पूर्ण राष्ट्र में हम गणतन्त्र दिवस मनाते हैं।

सभी :
धन्यवाद, हम सबके द्वारा स्वतन्त्रता दिवस और गणतन्त्र दिवस का महत्व जाना गया।

शिक्षक :
सभी का कल्याण हो।

गणतन्त्रदिवसः शब्दार्थाः

सुप्रभातम् = सुबह का नमस्कार। मार्गदर्शनम् = निर्देश। ताल-लयबद्धम् = गाने की धुन से युक्त/ताल और लय से युक्त। अभ्यस्यामः = हम अभ्यास करते हैं। देशभक्तिपराणि = देशभक्ति से युक्त। प्रस्तोतुम् = प्रस्तुत करने के लिए। चित्ताकर्षकम् = मन को आकर्षित करने वाला। भाषाधारण = भाषा के आधार से। त्रिवर्ण ध्वजारोहणम् = तीन रंग के झण्डे का फहराना। सार्वभौमतन्त्रम् = भारत की सम्पूर्ण भूमि पर अपना शासन। प्रतिज्ञास्वप्नः = प्रतिज्ञा रूपी स्वप्न। कार्यगतमभवत् = लागू हुआ। स्वस्ति = कल्याण हो।

MP Board Class 8th Sanskrit Solutions

MP Board Class 8th Sanskrit Solutions Chapter 5 अहम् ओरछा अस्मि

MP Board Class 8th Sanskrit Solutions Surbhi Chapter 5 अहम् ओरछा अस्मि

MP Board Class 8th Sanskrit Chapter 5 अभ्यासः

Mp Board Class 8 Sanskrit Solution Chapter 5 प्रश्न 1.
एकपदेन उत्तरं लिखत(एक शब्द में उत्तर लिखो-)
(क) ओरछानगरं कस्मिन् मण्डले अस्ति? (ओरछा नगर विकास मण्डल में है?)
उत्तर:
टीकमगढ़मण्डले। (टीकमगढ़ मण्डल में)

(ख) ओच्छानगरस्य स्थापना कदा अभवत्? (ओरछा नगर की स्थापना कब हुई?)
उत्तर:
षोडशशताब्दे। (सोलहवीं शताब्दी में)

(ग) ओरछानगरस्य स्थापना केन कृता? (ओरछा नगर की स्थापना किसके द्वारा की गयी?)
उत्तर:
रुद्रप्रतापेन। (रुद्रप्रताप के द्वारा)

(घ) विषपानस्थलं कुत्र वर्तते? (विषपान स्थल कहाँ है?)
उत्तर:
रामराजामन्दिरे। (रामराजा मन्दिर में)

(ङ) विषपानं कः कृतवान्? (विषपान किसने किया?)
उत्तर:
हरदौलः। (हरदौल ने)

(च) ओरछानगरं परितः किम्? (ओरछा नगर के चारों ओर क्या है?)
उत्तर:
वनम्। (जंगल)

Class 8 Sanskrit Chapter 5 Mp Board प्रश्न 2.
एकवाक्येन उत्तरं लिखत(एक वाक्य में उत्तर लिखो-)
(क) ओरछानगरस्य परिक्षेत्रस्य प्रमुखदीनां नामानि लिखत। (ओरछा नगर के परिक्षेत्र में प्रमुख नदियों के नाम लिखो।)
उत्तर:
धसान-जामिनी-जतारा-बेतवाः। (धसान, जामिनी, जतारा और बेतवा)

(ख) दुर्गस्य किं वैशिष्टयम्? (किले की क्या विशेषता है?)
उत्तर:
दरबारभवनम्, शीशभवनम् च दुर्गस्य वैशिष्टयम्। (दरबार भवन और शीश भवन किले की विशेषता हैं।)

(ग) भवनानां गवाक्षेषु किं विद्यते? (भवनों की खिड़कियों में क्या है?)
उत्तर:
भवनानां गवाक्षेषु प्रस्तरपट्टिकासु सूक्ष्मं शिल्पकार्य विद्यते? (भवनों की खिड़कियों में पत्थर की पट्टियों में सूक्ष्म शिल्पकार्य है।)

(घ) हरदौलमहाराजः किमर्थं विषपानं कृतवान्? (हरदौल महाराज ने किसलिये विषपान किया?)
उत्तर:
हरदौलमहाराजः महाराज्याः सम्मानरक्षणाय राज्ञः सन्देहनिवारणाय च विषपानं कृतवान्। (हरदौल महाराज ने महारानी के सम्मान की रक्षा के लिए और राजा के सन्देह को दूर करने के लिये विषपान किया।)

(ङ) प्रसिद्धकवेः केशवदासस्य स्थानं कुत्र अस्ति? (प्रसिद्ध कवि केशवदास का स्थान कहाँ है?)
उत्तर:
प्रसिद्धकवेः केशवदासस्य स्थानं उद्यानस्य नातिदूरे अस्ति? (प्रसिद्ध कवि केशवदास का स्थान उद्यान के पास है।)

(च) ओरछानगरे कानि द्रष्टव्यानि स्थलानि सन्ति? (ओरछा नगर में कौन-से देखने योग्य स्थल हैं?)
उत्तर:
ओरछानगरे लक्ष्मीनारायणमन्दिर-फूलबाग-दीवान हरदौलभवन-सुन्दरभवन- शहीदस्मारक प्रभृतीनि द्रष्टव्यानि स्थलानि सन्ति। (ओरछा नगर में लक्ष्मीनारायण मन्दिर, फूलबाग, दीवान, हरदौल भवन, सुन्दर भवन, शहीद स्मारक आदि देखने योग्य स्थल हैं।)

Mp Board Class 8 Sanskrit Chapter 5 प्रश्न 3.
उचितं मेलयत(उचित को मिलाओ-)
Mp Board Class 8 Sanskrit Solution Chapter 5
उत्तर:
(क) → (iii)
(ख) → (i)
(ग) → (ii)
(घ) → (v)
(ङ) → (iv)

Mp Board Class 8th Sanskrit Chapter 5 प्रश्न 4.
उचितपदेन रिक्तस्थानं पूरयत(उचित शब्द द्वारा रिक्त स्थान भरो-)
(क) विषपानस्थलं ………… वर्तते। (उद्यानस्य मध्ये/मन्दिरस्य प्राङ्गणे)
(ख) दरबारभवनं ………… अस्ति। (दुर्गे/मार्गे)
(ग) केशवदासः ………… कविः आसीत्। (संस्कृतभाषायाः/हिन्दीभाषायाः)
(घ) ओरछानगरस्य इतिहासः ………. अस्ति। (मोचक:/रोचक:)
(ङ) जामिनीनद्याः तीरे ………… अधिकाः भवन्ति। (दाडिमवृक्षाः/जम्बूवृक्षाः)
उत्तर:
(क) उद्यानस्य मध्ये
(ख) दुर्गे
(ग) हिन्दीभाषायाः
(घ) रोचकः
(ङ) जम्बूवृक्षाः।

क्लास 8 संस्कृत चैप्टर 5 MP Board प्रश्न 5.
नामोल्लेखपूर्वकं समासविग्रहं कुरुत(नाम का उल्लेख करते हुए समास-विग्रह करो-)
(क) शिल्पकार्यम्
(ख) काव्यकलाविदग्धायाः
(ग) विषपानस्थलम्
(घ) विवाहावसरे
(ङ) चतुर्भुजमन्दिरम्।
उत्तर:
Class 8 Sanskrit Chapter 5 Mp Board

कक्षा 8 विषय संस्कृत पाठ 5 के प्रश्न उत्तर MP Board प्रश्न 6.
नामोल्लेखपूर्वकं सन्धि विच्छेदं कुरुत (नाम का उल्लेख करते हुए सन्धि-विच्छेद करो-)
(क) अत्रैव
(ख) महत्त्वञ्च
(ग) अद्यावधि
(घ)सर्वाधिकम्
(ङ) भवनमपि।
उत्तर:
Mp Board Class 8 Sanskrit Chapter 5

कक्षा 8 विषय संस्कृत पाठ 5 MP Board प्रश्न 7.
समीचीनं चिनुत (आम्/न)
(ठीक को चुनो, ठीक के आगे ‘आम्’ (हाँ) और गलत के आगे ‘न’ (नहीं) लिखो-)
(क) ओरछानगरस्य दुर्गः सुदृढ़ः कलात्मकः च नास्ति।
(ख) अभयारण्यं वन्यपशूनां रक्षणाय भवति।।
(ग) ओरछानगरे भित्तिकासु मनोहराणि चित्राणि वर्तन्ते।
(घ) ओरछानगरस्य निकटे सप्तधाराः सन्ति।
(ङ) रामराजामन्दिरे परशुरामस्य प्रतिमा अस्ति।
उत्तर:
(क) न
(ख) आम
(ग) आम
(घ) आम्
(ङ) न।

अहम् ओरछा अस्मि हिन्दी अनुवाद

अहम् ओरछा। अहं टीकमगढ़मण्डले स्थितं प्राचीन नगरम् अस्मि! पूर्व स्वतन्त्रराज्यरूपेण मम परिचयः आसीत्। मम स्थापना षोडशशताब्दे बुन्देलाराजपूतेन रुद्रप्रतापेन कृता। माम् परितः सधनं वनम् अस्ति। अस्मिन् वने सागौनवृक्षाः अधिकाः भवन्ति। सागौनकाष्ठं बहुमूल्यं भवति। मम वने सिंहाः, व्याघ्राः, हरिणाः, नीलगावः, वानराः स्वच्छन्दं विचरन्ति। अन्येऽपि वन्यपशवः निर्भयाः वसन्ति। एतेषां वन्यपशूनां रक्षणाय शासनेन इदानीम् अभयारण्यं निर्मितम्।

8 वीं कक्षा संस्कृत गाइड In Hindi Chapter 5 अनुवाद :
मैं ओरछा हूँ। मैं टीकमगढ़ मण्डल में स्थित प्राचीन नगर हूँ। पहले स्वतन्त्र राज्य के रूप में मेरा परिचय था। मेरी स्थापना सोलहवीं शताब्दी में बुन्देलराजपूत रुद्रप्रताप द्वारा की गई। मेरे चारों ओर घना जंगल है। इस जंगल में सागौन के पेड़ अधिक होते हैं। सागौन की लकड़ी बहुत कीमती होती हैं। मेरे जंगल में शेर, चीते, हिरण, नील गायें और बन्दर स्वछन्द घूमते हैं और भी जंगली पशु बिना भय के रहते हैं। इन जंगली पशुओं की रक्षा के लिए सरकार ने अब अभयारण्य का निर्माण कर दिया है।

मम परिक्षेत्रे चतस्रः प्रमुखाः ‘नद्यः प्रवहन्ति। धसान-जामिनी-जतारा-बेतवा नाम्न्यः नद्याः जलस्य आवश्यक्तां पूरयन्ति, कृषि, वनं, भूमिं च सिञ्चन्ति। जामिनीनद्याः तीरे जम्बुवृक्षाः अधिकाः भवन्ति। मम दक्षिणभागे जामिनीवेत्रवत्योः संगमः अस्ति। तत्र संगमात् जलस्य सप्तधाराः भवन्ति। अतएव जना लोकभाषायां तं स्थलं ‘सप्तधारा’ इति वदन्ति। वेत्रवत्याः तटे: मम पुरातनः ऐतिहासिकः दुर्गः अस्ति। बहूनि मन्दिराणि अपि सन्ति। तत्रैव राज्ञा समाधयः अपि सन्ति।

संस्कृत कक्षा 8 पाठ 5 MP Board अनुवाद :
मेरे परिक्षेत्र में चार प्रमुख नदियाँ बहती हैं। धसान, जामिनी, जतारा और बेतवा नाम की नदियाँ जल की आवश्यकता को पूरा करती हैं और खेती, वन एवं भूमि को सींचती हैं। जामिनी नदी के किनारे जामुन के वृक्ष अधिक होते हैं। मेरे दक्षिण भाग में जामिनी और वेत्रवती का संगम है। वहाँ संगम से जल की सात धाराएँ हो जाती हैं। इसलिए लोग लोकभाषा (सामान्य भाषा) में उस स्थल को ‘सप्तधारा’ कहते हैं। वेत्रवती के किनारे पर मेरा पुराना ऐतिहासिक किला है। बहुत से मन्दिर भी हैं। वहाँ राजाओं की समाधियाँ भी हैं।

तटे एकम् भव्यं रामराजामन्दिरं विद्यते। एतद् कलात्मकम् ऐतिहासिकम् मन्दिरम् अस्ति। मन्दिरे रामस्य, लक्ष्मणस्य,सीतायाश्च भव्याः, मनोरमाः प्रतिमाः प्रतिष्ठताः। मन्दिरस्य उद्याने विषपानस्थलं वर्तते। अत्रैव वीरः हरदौल: विषपानं कृतवान्। मम भूमौ अनेके वीराः धीराः, श्रेष्ठाः पुरुषाः अभवन्। तेषु हरदौल: मम अतिप्रियः आसीत्। सः राज्ञः जुझारसिंहस्य प्रियः अनुजः आसीत्। परं चाटुकारैः, धूर्तेः राज्ञः मनसि राज्ञीहरदौलसम्बन्धे सन्देहः उत्पादितः। हरदौलः महाराज्याः सम्मानरक्षणाय राज्ञः सन्देहनिवारणाय च विषपानं कृतवान्। अद्यापि तस्य बलिदानस्य स्मृतिः समस्ते क्षेत्रे सजीवा इव भवति। विवाहावसरे महिलाः तं प्रथमं पूजयन्ति।

Class 8 Sanskrit Chapter 5 MP Board अनुवाद :
किनारे पर एक भव्य रामराजा मन्दिर है। यह कलात्मक ऐतिहासिक मन्दिर है। मन्दिर में राम, लक्ष्मण और सीता की भव्य मनोरम मूर्ति स्थापित हैं। मन्दिर के उद्यान में विषपान स्थल है। यहीं पर वीर हरदौल ने विषपान किया। मेरी भूमि पर अनेक वीर, धीर, श्रेष्ठ पुरुष हुए। उनमें हरदौल मेरा अति प्रिय था। वह राजा जुझार सिंह का प्रिय छोटा भाई था। परन्तु चुगलखोर धूर्तों के द्वारा राजा के मन में रानी और हरदौल के सम्बन्ध में सन्देह उत्पन्न कर दिया। हरदौल ने महारानी के सम्मान की रक्षा के लिए और राजा के सन्देह को दूर करने के लिए विषपान किया। आज भी उसके बलिदान की स्मृति समस्त क्षेत्र में सजीव-सी सुशोभित होती है। विवाह के अवसर पर महिलाएँ उसको पहले पूजती हैं।

मम दुर्गम् अपि सुदृढं कलात्मकं चास्ति। दरबारभवन, शीशभवनम् च दुर्गस्य वैशिष्ट्यम् अस्ति। सर्वेषु भवनेषु स्थापत्यकलायाः सुन्दराणि चित्राणि मनांसि रञ्जयन्ति: भवनानां गवाक्षेषु अपि प्रस्तरपट्टिकासु सूक्ष्म शिल्पकार्ड विद्यते। भित्तिकासु अपि मनोहराणि चित्राणि वर्तन्ते। दुर्गस्य अधस्तले काव्यकलाविदग्धायाः नर्तक्या: रायप्रवीमाया: आकर्षकम् भवनमपि स्थितम्। वामे दर्शनीयं चतुर्भजम्म विद्यते। अत्रादि प्रस्तरेषु कलाया: चित्रणम् अद्भुतम् भाति। पुरतः सावन-भादौनामको स्तम्भौ प्रसिद्धौ।

कक्षा 8 संस्कृत पाठ 5 के प्रश्न उत्तर MP Board अनुवाद :
मेरा किला भी मजबूत और कलात्मक है। दरबार भवन और शीश भवन किले की विशेषता हैं। सभी भवनों में स्थापत्य कला के सुन्दर चित्र मनों को प्रसन्न करते हैं। भवनों की खिड़कियों में भी पत्थर की पट्टियों में सूक्ष्म शिल्पकार्य है। दीवारों पर भी मनोहर चित्र हैं। किले के नीचे काव्य कला में चतुर नर्तकी रायप्रवीणा का आकर्षक भवन भी स्थित है। बायें भाग में दर्शनीय चतुर्भुज मन्दिर है। यहाँ भी पत्थरों पर अद्भुत कला का चित्रण सुशोभित होता है। सामने सावन-भादों नामक दो खम्भे प्रसिद्ध हैं।

मम परिसरे एकम् पुष्पोद्यानं वर्तते। तत्र विविधवर्णानि पुष्पाणि पर्यटकानां चित्तं मोदयन्ति। उद्यानस्य नातिदुरे हिन्दी भाषायाः प्रसिद्धकवेः केशवदासस्य स्थानमस्ति। षोडशशताब्दात् आरभ्य मम निर्माणम् अद्यावधि चलति एव। परं सर्वाधिक निर्माण कार्य महाराजवीरसिंहप्रथमस्य शासने अभवत्। मम इतिहासः रोचकः, कुतूहलपूर्ण: अस्ति। मध्यकाले मम विशिष्टं स्थानं महत्त्वञ्च आसीत् । अधुनाऽपि रामराजा तथैव विराजते। इदानीमपि जनाः प्रतिवर्षम् आगच्छन्ति माम् दृष्ट्वा मुदिताः भवन्ति । अन्यानि अपि लक्ष्मीनारायणमन्दिर-फूलबाग-दीवान-हरदौल भवन-सुन्दर भवन-शहीदस्मारक प्रभृतीनि द्रष्टव्यानि स्थलानि सन्ति। प्रतिदिनं यात्रिणः आगत्य ममेतिहासिक स्वरूपं दृष्ट्वां प्रसन्नाः भवन्ति तथा च तान् विलोक्य अहमपि प्रसन्नः भवामि।

Sanskrit Class 8 Chapter 5 Hindi Translation MP Board अनुवाद :
मेरे परिसर में एक फूलों का बाग है। वहाँ विभिन्न रंगों के फूल पर्यटकों के मन को प्रसन्न करते हैं। उद्यान के पास में हिन्दी भाषा के प्रसिद्ध कवि केशवदास का स्थान है। सोलहवीं शताब्दी से लेकर मेरा निर्माण आज भी चल ही रहा है। परन्तु सबसे अधिक निर्माण कार्य महाराज वीरसिंह प्रथम के शासन में हुआ। मेरा इतिहास रोचक और कौतूहलपूर्ण है। मध्यकाल में मेरा विशिष्ट स्थान और महत्त्व था। आज भी रामराजा वहीं विराजते हैं। अब भी लोग प्रतिवर्ष आते हैं (और) मुझे देखकर प्रसन्न होते हैं। लक्ष्मीनारायण मन्दिर, फूलबाग, दीवान, हरदौल भवन, सुन्दर भवन, शहीद स्मारक आदि अन्य स्थल भी देखने योग्य हैं। प्रतिदिन यात्री आकर मेरे ऐतिहासिक स्वरूप को देखकर प्रसन्न होते हैं तथा उनको देखकर मैं भी प्रसन्न होता हूँ।

अहम् ओरछा अस्मि शब्दार्थाः

परितः = चारों ओर। गवाक्षेषु = खिड़कियों में। सङ्गमः = नदियों के पारस्परिक मिलन स्थल। वन्यपशवः = जंगली पशु। दुर्गमः = किला। भाति = सुशोभित होता है।

MP Board Class 8th Sanskrit Solutions

MP Board Class 8th Hindi Sugam Bharti Solutions Chapter 11 आदर्श और वरदान

In this article, we will share MP Board Class 8th Hindi Book Solutions Chapter 11 आदर्श और वरदान Pdf, These solutions are solved subject experts from the latest edition books.

MP Board Class 8th Hindi Sugam Bharti Solutions Chapter 11 आदर्श और वरदान

प्रश्न अभ्यास
अनुभव विस्तार

Mp Board Class 8 Hindi Chapter 11 प्रश्न 1.
वस्तुनिष्ठ प्रश्न
(क) सही जोड़ी बनाइए(अ) प्रातः काल
Mp Board Class 8 Hindi Chapter 11
उत्तर
(अ) 5, (ब) 4, (स) 2, (द) 1, (ई) 3

(ख) सही शब्द चुनकर रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए

(अ) सुख का समय …………… व्यतीत हो जाता है। (शीघ्रता से, देर से)
(ब) छगन’ और दीनू की मित्रता भी …………… की सी मित्रता थी।. (राम-कृष्ण, कृष्ण-सुदामा)
(स) लिफाफे पर प्रेषक के स्थान पर लिखा था……। (डॉ. छगन चौधरी, दीनानाथ शमा)
(द) मेरे चिराग को तुमने ………….. से बचाया है। (जलने, बुझने)
उत्तर
(अ) शीघ्रता
(ब) कृष्ण-सुदामा
(स) डॉ. छगन चौधरी
(द) बुझने।

Class 8 Hindi Chapter 11 Mp Board प्रश्न 2.
अति लघु उत्तरीय प्रश्न
(अ) दीनू को डूबने से किसने बचाया?
(ब) नर्सिंग होम किसने खोला था?
(स) योग्यता सूची में शीर्ष स्थान पर किसका नाम या?
(द) छगन की पढ़ाई पूरी करवाने की जिम्मेदारी किसने ली?
(ई) नर्सिंग होम किस स्थान पर खोला गया था?
उत्तर-
(अ) दीनू को डूबने से छगन ने बचाया?
(ब) नर्सिंग होम छगन ने खोला था।
(स) योग्यता सूची में शीर्ष स्थान पर छगन का नाम था।
(द) छगन की पढ़ाई पूरी करवाने की जिम्मेदारी दीनानाथ शर्मा ने ली।
(ई) नर्सिंग होम रतनगढ़ में खोला गया था।

आदर्श और वरदान कहानी का सारांश लिखिए MP Board Class 8th प्रश्न 3.
लघु उत्तरीय प्रश्न

(अ)
सच्चे मन से की गई मित्रता की क्या विशेषता होती
उत्तर
सच्चे मन से की गई मित्रता टिकाऊ होती है। वह आदर्शमय होती है। वह प्रेरणादायक और वरदान के रूप में होती है। उसमें कोई स्वार्थ और भेदभाव नहीं होता है। वह एक-दूसरे के सुख-दुख की सहभागी बनकर दृढ़ होती है।

(ब)
छगन के चरित्र की कोई चार विशेषताएँ बताइए।
उत्तर
छगन के चरित्र की चार विशेषताएँ हैं

  • विनम्रता
  • मेहनती
  • आत्मीयता
  • कृतज्ञता।

(स)
दीनू और छगन एक-दूसरे को ऋणी क्यों मान रहे थे?
उत्तर
दीनू और छगन एक-दूसरे को ऋणी मान रहे थे। यह इसलिए कि वे दोनों एक-दूसरे के सहयोग को बार-बार याद कर रहे थे।

(द)
छगन की आर्थिक स्थिति कैसी थी?
उत्तर
छगन की आर्थिक स्थिति दयनीय थी। वह बकरियाँ चराता था। उसकी पढ़ाई का खर्चचलना कठिन था।

(ई)
दीनू और छगन की मित्रता की तुलना कृष्ण और सुदामा से क्यों की गई है?
उत्तर
दीनू और छगन की मित्रता की तुलना कृष्ण और सुदामा से की गई है। यह इसलिए कि उसमें निस्वार्थ था। वह निर्मल थी। उसमें अमीरी-गरीबी और ऊँच-नीच का कोई भेदभाव नहीं था। वह हृदय की गहराई और सच्चे मन से की गई थी।

भाषा की बात

आदर्श और वरदान कहानी का सारांश MP Board Class 8th प्रश्न 1.
बोलिए और लिखिएछात्रवृत्ति, निःस्वार्थ, स्तब्ध, आचरण, डॉक्टर।
उत्तर
छात्रवृत्ति, निःस्वार्थ, स्तब्ध, आचरण, डॉक्टर।

Mp Board Class 8 Chapter 11 प्रश्न 2.
निम्नलिखित शब्दों में ‘स’ ‘श’ ‘घ’ वर्णों को उचित स्थान पर रखकर अशुद्ध शब्दों को शुद्ध कीजिए
उत्तर
अशुद्ध शब्द  – शुद्ध शब्द
बरबश – बरबस
शिश्टता – शिष्टता
सीर्ष – शीर्ष
पुश्टि – पुष्टि
साशन – शासन
रासन – राशन।

Mp Board Class 8 Hindi Book Solution प्रश्न 3.
निम्नलिखित शब्दों को वर्णक्रमानुसार लिखिए
अचानक, आँखें, उन्हें, ईश्वर, आराम, आचरण, अच्छा, ऊपर, इधर, औकात, एक, उद्वेलित, ऐतिहासिक, अंगूर, अंबर।
उत्तर
अंगुर, अंबर, अच्छा, अचानक, आँखें, आचरण, शिष्टता आराम, इधर, ईश्वर, उद्वेलित, उन्हें, ऊपर, एक, ऐतिहासिक, औकात।

Mp Board Solution Class 8 Hindi प्रश्न 4.
निम्नलिखित शब्दों में से तत्सम, तद्भव, देशज और विदेशी शब्द अलग-अलग कीजिए
निमंत्रण, दरवाजा, मात्र, वृक्ष, नर्सिंग होम, स्कूल, छात्रवृत्ति, सुबक, छांह, सरपट, स्थानांतरण, तीव्र, पगडण्डी।
उत्तर-तत्सम शब्द-निमंत्रण, मात्र, वृक्ष, छात्रवृत्ति, स्थानान्तरण, तीव्र
तद्भव शब्द-छांह, दरवाजा देशज शब्द-सुबक, पगडण्डी, सरपट विदेशी शब्द-नर्सिंग होम, स्कूल।

प्रश्न 5.
‘आ’ उपसर्ग में ‘चरण’ शब्द जोड़कर बनता है-‘आचरण’। इसी प्रकार ‘आ’ उपसर्ग लगाकर पाँच शब्द बनाइए।
उत्तर
‘आ’ उपसर्ग लगाकर पाँच शब्द-आसमान, आधार, आसान, आहार, आराम।

प्रश्न 6.
रिक्त स्थान की पूर्ति कीजिए
(क) मेहनती व्यक्ति किसी भी काम में जान की …. ……. लगाने में पीछे नहीं हटते। (बाजी, होड़)
(ख) अपने पुत्र को सही सलामत देखकर माँ की आँखें …………. आईं। (भर, तर)
(ग) कृष्ण-सुदामा के मिलन की बड़ी सुखद ……….. थी। (घड़ी, जोड़ी)
(घ) शेर को सामने देख राहुल का कलेजा………. को आ गया। (मुँह, सिर)
(ङ) अतीत के पलों को याद कर आशीष के हों …………….. लगे। (फड़कने, कटने)
उत्तर
(क) बाजी
(ख) भर
(ग) घड़ी
(घ) मुँह
(ङ) फड़कने।

प्रमुख गद्यांशों की संदर्भ-प्रसंग सहित व्याख्याएँ

1. शर्माजी सरकारी दफ्तर में असफर थे। घर में सभी सुविधाएँ थीं। दीनू की सेवा में नौकर-चाकर लगे ही रहते थे। कहाँ दीनू, और कहाँ गरीब किसान का बेटा छगन! पर मित्रता ऊँच-नीच नहीं देखती है। हृदय की गहराई से एवं सच्चे मन से की गई मित्रता भी निःस्वार्थ एवं निर्मल होती है। एक-दूसरे के सुख-दुःख के सहभागी बनकर ही मित्रता के आदर्श की स्थापना की जा सकती है। छगन और दीनू की मित्रता भी कृष्ण-सुदामा की सी मित्रता थी।

शब्दार्थ:
दफ्तर-कार्यालय। ऊँच-नीच-भेदभाव । निर्मल-पवित्र । सहभागी-सहयोगी।

संदर्भ:
प्रस्तुत पंक्तियाँ हमारी पाठ्य-पुस्तक ‘सुगम भारती’ (हिन्दी सामान्य) भाग-8′ के पाठ-11 आदर्श और वरदान’ से ली गई हैं।

प्रसंग:
प्रस्तुत पंक्तियों में लेखक ने सच्ची मित्रता की विशेषता बतलाते हुए कहा है कि

व्याख्या
यों तो दीनानाथ शर्मा किसी सरकारी कार्यालय में एक अधिकारी थे। फलस्वरूप उन्हें हर प्रकार की सुविधाएँ थीं। उन्हें घर पर भी अपेक्षित साधन-सामग्री प्राप्त थी। उनकी सेवा-सत्कार के लिए किसी प्रकार की असुविधा नहीं थी। नौकर-चाकर उनके बेटे दीनू के लिए हमेशा लगे रहते थे। दूसरी ओर दीनू का दोस्त छगन बड़ा ही गरीव था। फलस्वरूप

MP Board Class 8th Hindi Sugam Bharti Solutions Chapter 3 अहिंसा की विजय

In this article, we will share MP Board Class 8 Hindi Book Solutions Chapter 3 अहिंसा की विजय Pdf, These solutions are solved subject experts from the latest edition books.

MP Board Class 8th Hindi Sugam Bharti Solutions Chapter 3 अहिंसा की विजय

प्रश्न-अभ्यास

अनुभव विस्तार

Mp Board Class 8 Hindi Chapter 3 प्रश्न 1.
वस्तुनिष्ठ प्रश्न
(क) सही जोड़ी बनाइए
(अ) मगध की राजधानी – 1. श्रावस्ती
(ब) कोसल की राजधानी – 2. राजगृह
(स) महात्मा बुद्ध का शिष्य – 3. अंगुलिमाल
(द) डाकू का नाम – 4. प्रसेनजित
उत्तर-
(अ) 2,
(ब) 5,
(स) 4,
(द) 3

(ख) दिए गए विकल्पों से सही शब्द चुनकर रिक्त स्थानों की पूरि कीजिए।
(अ) महात्मा बुद्ध ने ……………… को धीरज बँधाया। (राजा, प्रजा)
(ब) अंगुलिमाल ……………. डाकू था। (सीधा-सादा, भयंकर)
(स) महात्मा बुद्ध ने अँगुलिमाल डाकू से ………………. कहा। (प्रेमपूर्वक, शान्तिपूर्वक)
उत्तर-
(अ) राजा,
(ब) भयंकर,
(स) प्रेमपूर्वक।

Class 8 Hindi Chapter 3 Ahinsa Ki Vijay MP Board प्रश्न 2.
अति लघु उत्तरीय प्रश्न
(अ) राजा प्रसेनजित क्यों चिंतित थे?
(ब) महात्मा बुद्ध ने डाकू को कैसे पहचाना?
(स) ‘ठहर जा’ किसने किससे कहा था?
(द) महात्मा बुद्ध के चेहरे पर सदैव मुस्कान क्यों रहती थी?
उत्तर-
(अ) राजा प्रसेनजित डाकू अँगुलिमाल के अत्याचार से चिंतित थे।
(ब) महात्मा बुद्ध ने डाकू को उसके भयंकर रूप से पहचाना।
(स) ‘ठहरा जा’ डाकू अँगुलिमाल ने महात्मा बुद्ध से कहा था।
(द) महात्मा बुद्ध के चेहरे पर सदैव मुस्कान अपने ज्ञान से रहती थी।

Class 8 Hindi Chapter 3 Mp Board प्रश्न 3.
लघु उत्तरीय प्रश्न
(अ) डाकू का नाम अंगुलिमाल क्यों पड़ा?
उत्तर-
(अ) अंगुलिमाल ने हजार आदमियों की हत्या करने की प्रतिज्ञा कर रखी थी। परंतु वह कितने आदमी मार चुका, इसका हिसाब रखना उसके लिए कठिन काम था। इसके लिए उसने एक युक्ति निकाली। वह जब भी किसी का वध करता तो उसकी एक अँगुली काट लेता। इस प्रकार उसके पास अँगुलियों की एक माला-सी बनती जा रही थी जिसे वह गले में डाले रहता। इसी कारण उसका नाम ‘अँगुलिमाल’ पड़ गया था।

(ब) पहरेदार के रोकने पर भी महात्मा बुद्ध जंगल में क्यों प्रवेश कर गए?
उत्तर-
(ब) पहरेदार के रोकने पर भी महत्मा बुद्ध जंगल में प्रवेश कर गए। यह इसलिए कि

  • उनका हृदय संसार के कष्टों को देखकर दुखी था।
  • उन्हें आत्मज्ञान हो गया। फलस्वरूप उन्हें किसी की चिंता नहीं थी और न उन्हें कोई डर ही था।

(स) महात्मा बुद्ध जंगल में जाते समय क्या विचार कर रहे थे?
उत्तर-
(स) महात्मा बुद्ध जंगल में जाते समय विचार कर रहे थे

“आदमी आदमी को क्यों मारता है? जीव, जीव को देखकर प्रसन्न क्यों नहीं होता?

(द) अँगुलिमाल का हृदय-परिवर्तन कैसे हुआ?
उत्तर-
(द) महात्मा बुद्ध ने अँगुलिमाल को शान्ति, दया और प्रेम का उपदेश दिया। इससे उसकी आँखें खुल गईं। उसके मन का अंधकार दूर हो गया। उसने अँगुलियों की माला तोड़ दी और कटार फेंक दी। उसने हिंसा का जीवन हमेशा के लिए छोड़ दिया। इस तरह उसका हृदय-परिवर्तन हुआ और वह महात्मा बुद्ध का शिष्य बन गया।

भाषा की बात

अहिंसा की विजय सारांश MP Board Class 8th प्रश्न 1.
बोलिए और लिखिएप्रतिभा, त्रस्त, त्राहि-त्राहि, युक्ति, निशस्त्र।
उत्तर-
प्रतिभा, त्रस्त, त्राहि-त्राहि, युक्ति, निशस्त्र।

अहिंसा की विजय कहानी का सारांश MP Board Class 8th प्रश्न 2.
सही वर्तनी पर गोला लगाइए
(अ) परसेनजित, प्रसेनजित, प्रसेनजत।
(ब) वर्तमान, वरतमान, वतर्मान।
उत्तर-
(अ) प्रसेनजित,
(स) वर्तमान।

Mp Board Class 8 Hindi Book Solution प्रश्न 3.
निम्नलिखित शब्दों का वाक्यों में प्रयोग कीजिएधीरज, सावधान, चीख-पुकार, चिंता, दृष्टि, प्रेमपूर्वक
उत्तर-
वाक्य-प्रयोग
शब्द – वाक्य
धीर- हमें विपत्ति में धीरज रखना चाहिए।
सावधान – सावधान होकर पढ़ो।
चीख-पुकार – दुर्घटना में चीख-पुकार होती है।
चिंता – महँगाई ने गरीबों की चिंता बढ़ा दी।
दृष्टि – हमें दया की दृष्टि रखनी चाहिए।
प्रेमपूर्वक – प्रेमपूर्वक रहने में ही आनंद है।

Ahinsa Ki Vijay Kahani Ka Saransh MP Board प्रश्न 4.
विपरीतार्थी शब्दों की जोड़ी बनाइए-
जन्म – दुखी
सुखी – अशांति
हिंसा – कठिन
सरल – मरण
शांति – अहिंसा
उत्तर-
विपरीतार्थी शब्दों की जोड़ी
जन्म – मरण
सुखी – दुखी
हिंसा – अहिंसा
सरल – कठिन
शांति – अशांति

Mp Board Class 8th Hindi Solution Chapter 3 प्रश्न 5.
समानार्थी शब्द पर गोला लगाइए
(1) पेड़ – वृक्ष, पानी, आग, जंगल
(2) राह – राजा, तरू, रास्ता, हवा
(3) आँख – सागर, नदी, नभ, नेत्र।
उत्तर-
समानार्थी शब्द
(1) पेड़ – वृक्ष
(2) राह – रास्ता
(3) आँख – नेत्र।

Ahinsa Ki Vijay Ka Saransh MP Board Class 8th प्रश्न 6.
निम्नलिखित पंक्तियों को ध्यान से पढ़िए और संज्ञा, विशेषण और क्रिया छाँटकर तालिका में लिखिए-
महात्मा बुद्ध रुक गए। तुरंत ही घनी झाड़ियाँ चीरती हुई एक विकराल मूर्ति आ खड़ी हुई। ऊँचा कद, काला शरीर, भयानक चेहरा, लाल आँखें, बिखरे बाल, बड़ी-बड़ी मूंछे, लंबी मजबूत भुजाएँ चौड़ा सीना, हाथ में कटार।
उत्तर-
Class 8 Hindi Sugam Bharti MP Board

प्रमुख गद्यांशों की संदर्भ-प्रसंग सहित व्याख्याएँ

1. ‘आदमी आदमी को मारता क्यों है? जीव, जीव को देखकर प्रसन्न क्यों नहीं होता?’ इन्हीं बातों पर विचार करते हुए महात्मा बुद्ध जंगल की राह बढ़े जा रहे थे कि अचानक उन्हें कोई कठोर और भारी आवाज़ सुनाई दी, ‘ठहर जा।’

शब्दार्थ-जीव-प्राणी। राह-रास्ता।

संदर्भ-प्रस्तुत पंक्तियाँ हमारी पाठ्य-पुस्तक ‘सुगम भारती’ (हिंदी सामान्य) भाग-8 के पाठ-3 ‘अहिंसा की विजय’ से ली गई है। इसके लेखक श्री भगवतशरण उपाध्याय हैं।

प्रसंग-प्रस्तुत पंक्तियों में लेखक ने हिंसा के प्रति महात्मा बुद्ध के विचारों पर प्रकाश डालते हुए कहा है कि

व्याख्या-महात्मा बुद्ध को अँगुलिमाल डाकू के अत्याचारों को सुनकर के बड़ी चिंता हुई। वे बार-बार यह सोचने लगे कि एक आदमी दूसरे से मिलकर रहने की बजाय उसे क्यों कष्ट पहुँचाता है। वह उसे क्यों मारता है? एक प्राणी को दूसरे प्राणी को देखकर प्रसन्न होना चाहिए। लेकिन ऐसा नहीं होता है, क्यों? इस तरह सोचते-विचारते हुए महात्मा बुद्ध अँगुलिमाल डाकू की ओर जंगल में आगे बढ़ रहे थे। उसी समय उन्हें एक भयंकर और भारी आवाज में रोकते हुए कहा, “ठहर जाओ। अब और आगे न बढ़ो।”

  • सांसारिक कष्टों को बड़े ही सटीक रूप में व्यक्त किया गया है।
  • भाषा-शैली आकर्षक है।

2. महात्मा बुद्ध ने उस पर अपनी दृष्टि डाली। उनकी नज़र में भय न था, प्यार था। उन्होंने प्रेमपूर्वक उस भयानक डाकू से कहा- “मैं तो ठहर गया, भला तू कब ठहरेगा?”

शब्दार्थ-दृष्टि-नज़र। भय-डर।

संदर्भ-पूर्ववत्।

प्रसंग-इन पंक्तियों में लेखक ने महात्मा बुद्ध की दया-दृष्टि पर प्रकाश डालते हुए कहा है कि
व्याख्या-जब अंगुलिमाल डाकू ने महात्मा बुद्ध को अपनी भयंकर और कठोर आवाज़ में रोकते हुए कहा, तब उन्होंने उसे बुरा नहीं माना। उन्होंने तो उसे अपनी दया दृष्टि से ही देखा। दूसरी बात यह कि वे उससे तनिक भी नहीं डरे। इस प्रकार उन्होंने उसे बड़े प्यार से यह प्रश्न किया, “अब तो मैं ठहर गया हूँ, लेकिन अब तुम मुझे यह बतलाओ कि तुम कब ठहरोगे?”

विशेष-

  • यह अंश प्रेरक है।
  • वाक्य प्रभावशाली है।

MP Board Class 8th Special English Solutions Chapter 2 The Making of the Missile Man

Guys who are planning to learn the fundamentals of English can avail the handy study material using MP Board Solutions for Class 8 English Chapter 2 The Making of the Missile Man Questions and Answers. You Can Download MP Board Class 8 English Solutions Questions and Answers, Notes, Summary, Guide, Pdf. Refer to the Madhya Pradesh State Board Solutions for English PDF available and score better grades. Simply click on the quick links available for MP Board Solutions for Class 8 English Chapter 2 The Making of the Missile Man Questions and Answers and prepare all the concepts in it effectively. Take your preparation to the next level by availing the Madhya Pradesh State Board Solutions for Class 8 English prepared by subject experts.

MP Board Class 8th Special English Solutions Chapter 2 The Making of the Missile Man

Do you feel the concept of English is difficult to understand? Not anymore with our MP Board Solutions for Class 8 English Chapter 2 The Making of the Missile Man Questions and Answers. All the Solutions are given to you with detailed explanation and you can enhance your subject knowledge. Use the Madhya Pradesh State Board Solutions for Class 8 English PDF for free of cost and prepare whenever you want.

The Making of the Missile Man Textual Exercise

Word Power

(A) Choose appropriate words from the box and fill in the blanks.
(Scientists, astronaut, surgeon, dentist, pilot)

  1. One who flies an aeroplane is called a _____
  2. The doctor who takes care of your teeth is called a _____
  3. Kalpana Chawla was a famous _____
  4. A person who studies and has expert knowledge of one or more natural or physical sciences is a _____
  5. The doctor who specialises in surgical operation is called a _____

Answers:

  1. pilot
  2. dentist
  3. astronaut
  4. scientist
  5. surgeon.

(B) Pick out the odd word and encircle it.

  1. surgeon, dentist, physician, electrician
  2. poet, musician, author, writer
  3. SLV-3, Agni, Apple, Moon
  4. English, Mathematics, Hindi, Sanskrit
  5. Mother Teresa, SrinivasaRamanujan, C.V. Raman, Marie Curie

Answers:

  1. electrician
  2. musician
  3. Moon
  4. Mathematics
  5. Mother Teresa.

(C) Pick out the words which do not mean the same as the given words:

  1. humble : greedy, meek, unassertive, unassuming .
  2. hideous : dreadful, ghastly, monstrous, pretentious
  3. interfere : obstruct, incessant, hamper, impede
  4. confusion : muddle, congestion, commotion, bewilderment
  5. preserve : protect, engage, safeguard, conserve

Answers:

  1. greedy
  2. pretentious
  3. incessant
  4. congestion
  5. engage.

(D) Write the opposite of the following words:

  1. broad _____
  2. sell _____
  3. tolerate _____
  4. close _____
  5. dim _____

Answers:

  1. narrow
  2. purchase
  3. intolerate
  4. open
  5. bright

Comprehension

(A) Answer these questions :

Class 8 English Chapter 2 The Making Of The Missile Man Question 1.
Who is the Missile Man ?
Answer:
Dr. APJ Abdul Kalam is the Missile Man.

The Making Of The Missile Man Mp Board Class 8 Question 2.
What did Abdul Kalam’s family do for their living ?
Answer:
Abdul Kalam’s family was engaged in ferrying pilgrims between Dhanushkhodi and Rameshwaram in Tamil Nadu.

Mp Board Class 8 English Chapter 2 Question 3.
What did Abdul Kalam do for the support of his family?
Answer:
Abdul Kalam collected tamarind seeds and sold them to a shop. He also collected a popular Tamil newspaper at Rameshwaram railway station and helped her cousin in selling it. He earned money for these services. He supported his family with this money.

Class 8 English Chapter 2 Mp Board Question 4.
What religious books had he read in his childhood?
Answer:
He read the Koran and the Gita in his childhood.

Question 5.
How did the school celebrate the occasion when Kalam became President ?
Answer:
When Kalam became President, the school celebrated the day as a festival. Sweets were distributed among the teachers and students.

Question 6.
One day a new teacher came to the class, he asked Abdul Kalam not to sit with Ramanandha’. How did Ramanadha’s father react to this incident ?
Answer:
Ramanandha’s father sent for the teacher. He told the teacher that what he had done would only breed communalism.

Question 7.
How did Abdul Kalam’s sister help him when he got admission in Madras Institute of Technology ?
Answer:
His sister mortgage her ornaments to raise the required fee.

Question 8.
How did Abdul Kalam learn that perseverance makes miracles ?
Answer:
Once Kalam was invited his teacher Mr. Subramania Iyer. Iyer’s wife was an orthodox Hindu lady. So she refused to serve food to Kalam. Iyer, without showing any adverse reaction, served the food himself. It was his patience and gravity that prompted his wife another time to serve food to Kalam. This taught Kalam the lesson of perseverance.

(B) Match the expressions in A with their correct meanings in B:
Class 8 English Chapter 2 The Making Of The Missile Man
Answers:

  1. – 5
  2. – 4
  3. – 2
  4. – 1
  5. – 3.

(C) Read the following sentences and tick true or false :

Question 1.
Abdul Kalam comes from a high profile family. (T/F)
Answer:
False

Question 2.
His favourite subject were English, Maths, Science and Tamil. (T/F)
Answer:
True

Question 3.
Ramanandha’s father was the high priest of Rameswaram temple. (T/F)
Answer:
True

Question 4.
Abdul Kalam got the highest award ‘Bharat Ratna’ in 1997. (T/F)
Answer:
True

Question 5.
He is our tenth President. (T/F)
Answer:
False

Let’s Learn

(A) Study these sentences :

They hardly noticed their loss.
It is scarcely the size of a pin-head.
Note: The use of ‘scarcely’ is very similar to that of ‘hardly’.

hardly = almost not /almost none
scarcely = almost not only just)

Make sentences from B to match the ones given under A.

A

  1. Mr. Mohan’s house is near the market.
  2. The gathering was very small.
  3. The watch is very small.
  4. We must hurry up. It is nearly time for the train.
  5. I cannot buy the book now.

B

The Making Of The Missile Man Mp Board Class 8

Answers:

  1. It is scarcely a furlong from the market.
  2. These were scarcely twenty people present.
  3. It is scarcely the size of a paisa.
  4. We have scarcely five minutes to get to the station.
  5. I have scarcely any money now.

(B) Study the sentences in the table below:
Mp Board Class 8 English Chapter 2

Now make sentences from B to match the ones given under A.

  1. Take 100 rupees now. Send me a telegram if you happen to need more money later.
  2. You can find me in the school in the evening. If by some chance I am not there, you can certainly find me at home.
  3. If by some chance I cannot come and see you tomorrow, I will talk to you on the phone.
  4. Try to come and see me. But if you can’t, write to me.

B
Class 8 English Chapter 2 Mp Board
Answer:

  1. Send me a telegram in case you need more money.
  2. I will be at home in case you can’t find me in the school.
  3. I will talk to you on the phone in case you can’t come and see me.
  4. Write to me in case I can’t come and see you.

Let’s Talk

Here is a conversation between two students. Read carefully and talk with your friend as given in the example.

Student – I
MP Board Class 8th Special English Chapter 2 The Making of the Missile Man 5
Student – II
MP Board Class 8th Special English Chapter 2 The Making of the Missile Man 6

  • Now talk to your friend on the childhood of the Missile Man as shown in the above example.

Clues : (his full name, his teachers in school, early education, his friends, his discoveries/inventions etc.)
Answer:
MP Board Class 8th Special English Chapter 2 The Making of the Missile Man 7

Let’s read

Indian Space Programme

Read carefully the information about our

space programme :

  • The first Indian satellite “Aryabhatta” was launched on April 19, 1975 from the Soviet Union.
  • “Bhaskara I” was launched on June 7, 1979 from the Soviet Union.
  • “Rohini I” was launched on July 19, 1981 from India.
  • “APPLE” was launched on June 19, 1981 from French Guyana.
  • “Shriharikota” and “Vikram Sarabhai Space Centre” are the most important places in our space programme.

Now complete the following table :
MP Board Class 8th Special English Chapter 2 The Making of the Missile Man 8
Answer:
MP Board Class 8th Special English Chapter 2 The Making of the Missile Man 9

Let’s Write

Here are clues about our genius mathematician Shrinivasa Ramanujan. On the basis of clues write a few sentences about Ramanujan.
MP Board Class 8th Special English Chapter 2 The Making of the Missile Man 10
Answer:
Srinivasa Ramanujan was born on 22nd Dec. 1887.

The place of his birth is Erode in Tamil Nadu.
He belonged to a humble family.
He joined his first service in Madras Port Trust.
His favourite subject was Mathematics.
He did his research work in mathematics from Cambridge University (London).
He was awarded Trinity College Fellowship.
He died on 20th April, 1920.

The Making of the Missile Man Word Meanings

Page 5 : Determination – firmness of purpose – दुढ इच्छाशक्ति। Virtue – inner quality – गुण। Ferrying – conveying in a boat across water, transporting – नाव से लोगों को देना। Destroyed – बर्बाद कर दिया। Pursuing – continuing – जारी रखना। Crisis – time of great difficulty or danger – संकट की स्थिति। Wished – desired – इच्छा करना। Passion – strong will – उत्कट इच्छा।

Page 6 : Dim – dull – धुधला। Tolerate – bear – सहन करना। Breed – lead to something, to cause something – उकसाना। Orthodox – holding conventional beliefs – पुराने विचारों वाला। Perseverance – continued steady efforts to achieve an aim – जुझारूपन। Miracle – surprising and welcome act or event which does not follow the laws of nature and is therefore thought to be caused by God – चमत्कार। Motto – aim, goal – उदेश। Eminent-famous – प्रसिद्द। Fascinated – attracted – अकरणित होना। Aeronauties branch – वैग्नानीक शाखा।

very big – विशाल। Martgage – a legal arrangements by which a bank lends one money – बंध की गिरवी। Required – need – आवश्यक। Compassion – feeling of pity – दया। Vowed – pledged – प्रतिगना करना। Redeem – to pay the necessary money to clear a debt – पैसा चुकाना। Commitment – a pledge – प्रतिगना। Gesture – an expressive movement or action – रुख। Below – present something as gift to somebody – प्रदान करना। Exhorted – tried hard to persuade somebody to do something – किसी को कुछ करने के लिए प्रेरित करना। Emulate – try to do well or better than somebody – कुछ अच्छा करने की कोशिश करना।

We wish the knowledge shared regarding MP Board Solutions for Class 8 English Chapter 2 The Making of the Missile Man Questions and Answers has been helpful to you. If you need any further help feel free to ask us and we will get back to you with the possible solution. Bookmark our site to avail the latest updates on different state boards solutions in split seconds.

MP Board Class 8th Sanskrit Solutions Chapter 1 लोकहितं मम करणीयम्

MP Board Class 8th Sanskrit Solutions Surbhi Chapter 1 लोकहितं मम करणीयम्

MP Board Class 8th Sanskrit Chapter 1 अभ्यासः

Mp Board Class 8 Sanskrit Solution Chapter 1 प्रश्न 1.
एकपदेन उत्तरं लिखत (एक शब्द में उत्तर लिखो-)
(क) मनसा किं करणीयम्? (मन से क्या करना चाहिए?)
उत्तर:
स्मरणीयम्। (स्मरण करना चाहिए।)

(ख) वचसा किं करणीयम्? (वाणी से क्या करना चाहिए?)
उत्तर:
वदनीयम्। (बोलना चाहिए।)

(ग) कस्मिन् न रमणीयम्? (किसमें नहीं रहना चाहिए?)
उत्तर:
भोगभवने। (सुख देने वाले घर में।)

(घ) किंन गणनीयम्? (क्या नहीं ध्यान रखना चाहिए?)
उत्तर:
दुःखम्। (दुःख को।)

(ङ) किंन मननीयम्? (क्या नहीं सोचना चाहिए?)
उत्तर:
निजसौख्यम्। (अपने सुख को।)

Lokhitam Mam Karniyam MP Board Class 8th प्रश्न 2.
एकवाक्येन उत्तरं लिखत (एक वाक्य में उत्तर लिखो)
(क) कुत्र त्वरणीयम्? (कहाँ शीघ्रता करनी चाहिए?)
उत्तर:
कार्यक्षेत्रे त्वरणीयम्। (कार्य के क्षेत्र में शीघ्रता करनी चाहिए।)

(ख) कस्मिन् तरणीयम्? (किसमें तैरना चाहिए?)
उत्तर:
दुःखसागरे तरणीयम्। (दुःख रूपी सागर में तैरना चाहिए।)

(ग) कुत्र चरणीयम्? (कहाँ चढ़ना चाहिए?)
उत्तर:
कष्टपर्वते चरणीयम्। (कष्टरूपी पर्वत पर चढ़ना चाहिए।)

(घ) विपत्ति-विपिने किं करणीयम्? (संकट रूपी वन में क्या करना चाहिए?)
उत्तर:
विपत्ति-विपिने भ्रमणीयम्। (संकट रूपी वन में घूमना चाहिए।)

(ङ) मम किं करणीयम्? (मुझे क्या करना चाहिए?)
उत्तर:
मम लोकहितं करणीयम्। (मुझे संसार का कल्याण करना चाहिए।)

Mp Board Class 8 Sanskrit Chapter 1 प्रश्न 3.
उचितं योजयत (उचित को जोड़ो-)
MP Board Class 8th Sanskrit Solutions Chapter 1 लोकहितं मम करणीयम् 1
उत्तर:
(क) → (ii)
(ख) → (i)
(ग) → (iv)
(घ) → (v)
(ङ) → (iii)

Class 8 Sanskrit Chapter 1 Mp Board प्रश्न 4.
शुद्धवाक्यानां समक्षम् ‘आम्’ अशुद्धवाक्यानां समक्षं’न’ इति लिखत
(शुद्ध वाक्यों के सामने ‘आम्’ (हाँ) तथा अशुद्ध वाक्यों के सामने ‘न’ (नहीं) लिखो-)
(क) कष्टपर्वते चरणीयम्।
(ख) दु:खसागरे न तरणीयम्।
(ग) न जातु दुःखं गणनीयम्।
(घ) विपत्ति-विपिने न भ्रमणीयम्।
(ङ) अहर्निशं जागरणीयम्।
उत्तर:
(क) आम्
(ख) न
(ग) आम्
(घ) न
(ङ) आम्।

Lok Hitam Mam Karniyam MP Board Class 8th प्रश्न 5.
उचितपदेन रिक्तस्थानं पूरयत(उचित शब्द द्वारा रिक्त स्थानों को भरो-)
(क) बन्धुजना ये स्थिता ……………..। (सागरे/गह्वरे)
(ख) लोकहितं ……………। (वदनीयम्।करणीयम्)
(ग) भोगभवने …………… । (रमणीयम्/न रमणीयम्)
(घ) कार्यक्षेत्रे ……………। (तरणीयम्/त्वरणीयम्)
(ङ) कष्टपर्वते …………….। (करणीयम्/चरणीयम्)
उत्तर:
(क) गह्वरे
(ख) करणीयम्
(ग) न रमणीयम्
(घ) त्वरणीयम्
(ङ) चरणीयम्।

Lokhitam Mam Karniyam In Hindi MP Board Class 8th प्रश्न 6.
नामोल्लेखपूर्वक समासविग्रहं कुरुत(नाम का उल्लेख करते हुए समास विग्रह करो-)
(क) लोकहितम्
(ख) भोगभवने
(ग) कार्यक्षेत्रे
(घ) दुःख-सागरे
(ङ) कष्टपर्वते।
उत्तर:
Mp Board Class 8 Sanskrit Solution Chapter 1

मनसा सततं स्मरणीयम् Meaning In Hindi MP Board Class 8th प्रश्न 7.
रिक्तस्थानम् पूरयत (खाली जगह भरो-)
उत्तर:
(क) न जातु दुःखं गणनीयम्, न च निज सौख्यं मननीयम्।
कार्यक्षेत्रे त्वरणीयम्, लोकहितम् मम करणीयम्

(ख) दुःख सागरे तरणीयम्, कष्टपर्वते चरणीयम्
विपत्ति-विपिने भ्रमणीयम्, लोकहितम्मम करणीयम्॥

प्रश्न 8.
उदाहरणानुसारं धातुं प्रत्ययं च पृथक्कुरुत(उदाहरण के अनुसार धातु और प्रत्यय अलग करो-)
Lokhitam Mam Karniyam MP Board Class 8th

प्रश्न 9.
“मम कर्त्तव्यम्” इति विषयमवलम्ब्य संस्कृते दशवाक्यानि लिखत।
(“मेरा कर्तव्य” इस विषय पर संस्कृत में दस वाक्य लिखो।)
उत्तर:
व्याकरण भाग में निबन्ध रचना देखें।

प्रश्न 10.
“लोकहितं मम करणीयम्” इत्यस्मिन् पाठे आगतानि अव्ययानि चित्वा लिखत।
(“लोकहितं मम करणीयम्” इस पाठ में आये हुए अव्ययों को चुनकर लिखो।)
उत्तर:
(क) सततम्
(ख) न
(ग) च
(घ) अहर्निशम्
(ङ) जातु
(च) दुःखम्
(छ) निज
(ज) तत्र।

लोकहितं मम करणीयम् हिन्दी अनुवाद 

मनसा सततं स्मरणीयम्, वचसा सततं वदनीयम्।
लोकहितमम करणीयम्, लोकहितं मम करणीयम्॥१॥

अनुवाद :
मन से सदा (मुझे) स्मरण (सोचना) करना चाहिए, वाणी (मुँह) से सदा (मुझे) बोलना चाहिए (कि) संसार का कल्याण मुझे करना चाहिए, संसार का कल्याण मुझे करना चाहिए।

न भोगभवने रमणीयम, न च सखशयने शयनीयम।
अहर्निशं जागरणीयम्, लोकहितं मम करणीयम्॥२॥

अनुवाद :
(मुझे) न सुख देने वाले घर में रहना चाहिए और न सुख देने वाले बिस्तर पर सोना चाहिए। (मुझे) दिन-रात जागना चाहिए (और) संसार का कल्याण मुझे करना चाहिए।

न जातु दुःखंगणनीयम्, न च निज सौख्यम् मननीयम्।
कार्यक्षेत्रे त्वरणीयम्, लोकहितं मम करणीयम्॥३॥

अनुवाद :
(मुझे) कभी भी दुःख का ध्यान नहीं रखना चाहिए और न अपने सुख को सोचना चाहिए। (अपने) कार्य के क्षेत्र में शीघ्रता करनी चाहिए, (और) संसार का कल्याण मुझे करना चाहिए।

दुःखसागरे तरणीयम्, कष्टपर्वते चरणीयम्।
विपत्ति-विपिने भ्रमणीयम्, लोकहितंमम करणीयम्॥४॥

अनुवाद :
(मुझे) दुःख रूपी सागर में तैरना चाहिए, कष्ट रूपी पर्वत पर चढ़ना चाहिए, संकट रूपी वन में घूमना चाहिए (और) संसार का कल्याण मुझे करना चाहिए।

गहनारण्ये घनान्धकारे, बन्धुजना ये स्थिता गह्वरे।
तंत्र मया सञ्चरणीयम् लोकहितं मम करणीयम्॥५॥

अनुवाद :
जो भाई-बन्धु घने अन्धकार में, गहन वन में गुफाओं में रहते हैं, वहाँ मुझे जाना चाहिए (और) संसार का कल्याण मुझे करना चाहिए।

लोकहितं मम करणीयम् शब्दार्याः

करणीयम् = करना चाहिए। त्वरणीयम् = शीघ्रता करनी चाहिए। दुःखसागरे = दुःख रूपी सागर में। कष्टपर्वते = कष्ट रूपी पर्वत पर। गहनारण्ये = गहन वन में। गह्वरे = गुफा में।

MP Board Class 8th Sanskrit Solutions

MP Board Class 8th Special English Solutions Chapter 12 The Cherry Tree

Guys who are planning to learn the fundamentals of English can avail the handy study material using MP Board Solutions for Class 8 English Chapter 12 The Cherry Tree Questions and Answers. You Can Download MP Board Class 8 English Solutions Questions and Answers, Notes, Summary, Guide, Pdf. Refer to the Madhya Pradesh State Board Solutions for English PDF available and score better grades. Simply click on the quick links available for MP Board Solutions for Class 8 English Chapter 12 The Cherry Tree Questions and Answers and prepare all the concepts in it effectively. Take your preparation to the next level by availing the Madhya Pradesh State Board Solutions for Class 8 English prepared by subject experts.

MP Board Class 8th Special English Solutions Chapter 12 The Cherry Tree

Do you feel the concept of English is difficult to understand? Not anymore with our MP Board Solutions for Class 8 English Chapter 12 The Cherry Tree Questions and Answers. All the Solutions are given to you with detailed explanation and you can enhance your subject knowledge. Use the Madhya Pradesh State Board Solutions for Class 8 English PDF for free of cost and prepare whenever you want.

The Cherry Tree Textual Exercise

Word Power

(A) Arrange the above words in alphabetical order.
Answer:

  1. breeze
  2. bulging
  3. haunches
  4. mantis
  5. outskirts
  6. pebbles
  7. plod
  8. promptly
  9. scramble
  10. scythe
  11. sprinkling
  12. swish
  13. tang
  14. whisper

(B) Complete the spellings of the words that have the following meanings:
Class 8 Chapter 12 English MP Board

  1. mixture of gases surrounding the earth
  2. upper layer of the earth in which plants grow
  3. surface that is at an angle of less than 90
  4. take place
  5. take air into the lungs and send it out again
  6. wood used for lighting fires or as fuel
  7. the ability of land to produce crops
  8. people living in an area, city or country
  9. make on a large scale using machinery

Answer:

  1. air
  2. soil
  3. slope
  4. happen
  5. breath
  6. fire wood
  7. fertility
  8. population
  9. manufacture.

(C) Read this web chart containing words related to the expression ‘the story book’. (Once you have selected a particular book, know everything related to that book-the title, the author, etc.)
English Chapter 12 Class 8 MP Board
Now collect related information and complete these two web charts.
Answer:
The Cherry Tree Question Answers Class 8 MP Board

Comprehension

The Cherry Tree Question Answers Class 8 MP Board Question 1.
Where did Rakesh live?
Answer:
Rakesh lived on the outskirts of Mussoorie.

Mp Board Class 8 English Chapter 12 Question 2.
What did Rakesh do to the seed?
Answer:
Rakesh planted the seed.

Class 8 English Chapter 11 The Cherry Tree MP Board Question 3.
What happened to the plant when it was two feet high?
Answer:
A goal entered the garden and ate all the leaves of the plant.

Class 8 English Chapter 12 MP Board Question 4.
Why did grandfather scold the woman?
Answer:
Grandfather scolded the woman because she had cut the plant into two.

Class 8 English Chapter 12 Question Answer MP Board Question 5.
Why did Rakesh like the tree so much?
Answer:
Rakesh liked the tree so much because he planted it himself.

The Cherry Tree Class 8 MP Board Question 6.
Why did he encircle the small cherry plant with pebbles?
Answer:
Do yourself.

Class 8 English Chapter 12 Mp Board Question 7.
How does the cherry tree prove the creative power of nature?
Answer:
It did not die even though its leaves were all eaten by a goat and it was cut into two with a scythe by a woman. It lived and grew in due course.

Lesson 12 The Cherry Tree MP Board Question 8.
“Nothing is lucky if you put it away. If you want luck, you must put it to some use.” What did grand-father means by these words.
Answer:
Grandfather meant to say that the seed of the cherry should be planted.

Let’s Learn

  • We use the simple past tense to talk about actions that happened in the past.
  • To make the simple past tense of regular verbs, we add-ed to the verb, for example walk-walked. If the verb ends in-e we just add-d. e.g., save-saved.
  • Many verbs in the simple past tense are irregular. This means that we not add-ed or -d to them even though they are in the past tense. For instance, the simple past form of “begin’ is ‘began’.
  • Read what Sheelu says about her daily routine:

Mp Board Class 8 English Chapter 12

Yesterday was a typical working day for Sheelu. Write what she did or didn’t do yesterday.

  1. Sheelu _________ up at 70′ clock.
  2. She _________ a large breakfast
  3. She _________ to work.
  4. It _________ her about half an hour to get to work.
  5. She _________ work at 8.45.
  6. She _________ (not) lunch.
  7. She _________ her work at 5 ‘o’ clock.
  8. She was tired when she _________ home.
  9. She _________ a meal yesterday evening.
  10. She _________ (not) out yesterday evening.
  11. She _________ bed at 11 ‘o’ clock.
  12. She _________ well last night

Answers:

  1. got
  2. ate
  3. began
  4. took
  5. finished
  6. didn’t take
  7. began
  8. reached
  9. ate
  10. did’nt go
  11. went
  12. slept.

Let’s talk

(A) You see a man who is felling a tree for firewood. Discuss among your group how you’ll convince him not to cut down the tree.
Convince him by telling him the importance of trees, as –
Answer:

(a) Trees provide us many things of daily use.
(b) They give us cool shade.
(c) They give us many types of fruits.
(d) They give us wood which is used in construction work.
(e) There are many trees which are known for their medicine.
(f) Tree maintains balance in our eco system.
(g) They bring rain in abundance.
(h) Our happiness lies in the survival of the trees.

(B) Read carefully the conversation between Anju & Mrs. Ahuja, then follow the instructions given below.

Anju : Hello! Can I talk to Mrs. Ahuja?
Mrs.Ahuja : Hello! Mrs. Ahuja speaking.
Anju : Good morning mam, I want to know about some medicinal trees.
Mrs.Ahuja : Good morning. There are some medicinal trees like Neem, Amla, Bilva or Bel and Tulsi.
Anju : Does the Neem tree have a medicinal value?
Mrs.Ahuja : Yes, it does. Ayurveda says that the roots, bark, leaves, fruit and gum of Neem have amazing cura tive powers.
Anju : How are they used?
Mrs.Ahuja : They are used as fungi cides and medicines, countless Indians today use Neem twigs as tooth brush.
Anju : Mam, I haven’t seen this natural brush. Will you show me one please?
Mrs.Ahuja : Yes, why not?
Anju : Mam, how are the leaves used?
Mrs.Ahuja : Dried Neem leaves are put in stored grain, clothes and books to pro tect them from pests.
Anju : I have heard that Neem is also used to cure skin ailments.
Mrs.Ahuja : Yes, of course. It is a good antiseptic too.
Anju : Thanks a lot mam for such useful information.
Mrs.Ahuja: O.K. Next time we’ll talk about other medicinal plants and trees.

Work in pairs. Converse with your teacher to know more about other medicinal plants and trees found around you. Record the conversation.
Answer:
Do it yourself.

Let’s read

Read the given invitation-card for a marriage ceremony. And answer the ques/tion given below it.
Class 8 English Chapter 11 The Cherry Tree MP Board

Question 1.
Name the parents of the bride groom.
Answer:
Mrs. and Mrs. Krishna Rao Murthi.

Question 2.
What’s the name of the bride’s father?
Answer:
Subramanayam Raman.

Question 3.
When is the marriage ceremony going to take place?
Answer:
On Sunday, 25th December 2006.

Question 4.
Write the address of the venue for the dinner.
Answer:
Play ground, opp. G.D.O.G. College. Ashok Vihar, Ashoka Garden, Indore.

Question 5.
Where will the marriage ceremony be organized at?
Answer:
Gulmohar Praisar, Noida.

Question 6.
Which specific expression (s) in the . invitation card appeal to you and why?
Answer:
The expression “In the name of God’ the beneficent & merciful”. I liked this expression because I’m atheiest. I believe that every auspicious work should be started with the name of Almighty.

Let’s Write

Read the passage and do the activity as suggested.
CLEAN means ‘NO DIRT’

1. TIDY means “neat every thing in place”. If you bathe, A you become clean. But if you do not comb your hair, would you look nice? No! You would be clean but not tidy. If you dress neatly and comb your hair after a bath, you look clean and tidy.
Class 8 English Chapter 12 MP Board
2. Everyone likes children who are clean and tidy. But this is not enough. You also have to keep your things tidy. Then, you do not have to search for things when you need them. You can do every thing quickly. You will have more time to study ad play.
Class 8 English Chapter 12 Question Answer MP Board
3. If you try, it becomes easy to be clean and tidy everyday.

Now do some activity and have fun. With the help of your teacher draw Mr. clean and Mr. dirty on the black board.
MP Board Class 8th Special English Chapter 12 The Cherry Tree 8
Write comments on both types of men. What do you think about them. Write sentences using the clue words:

impressive, untidy, good looking, uncombed hair, well dressed, badly dressed etc

Example : Mr. Clean is impressive.
Answer:

  1. He is good looking.
  2. He is well dressed.
  3. Mr. Untidy is badly dressed.
  4. He has kept uncombed hair.
  5. He is not at all impressive.

Let’s do it

Question 1.
If you get the seed of such a tree as is rarely found, sow it in your garden. Take proper care of it and water it timely.
Answer:
Do it yourself.

Question 2.
Describe in a paragraph how a plant makes food. Use the clues given below. Work in pairs or groups.

Water, salt and other things ………………. suck from the earth ………………. through roots ………………. reaches leaves ………………. using sunlight ………………. makes food ………………. sends to other parts of the plant.
Answer:
Plants suck water, salt and other things through roots. All these things reach in the leaves where the plant makes food using sunlight and sends to other parts of the plant.

The Cherry Tree Word Meanings

MP Board Class 8th Special English Chapter 12 The Cherry Tree 9

MP Board Class 8th Special English Chapter 12 The Cherry Tree 10

MP Board Class 8th Special English Chapter 12 The Cherry Tree 11

We wish the knowledge shared regarding MP Board Solutions for Class 8 English Chapter 12 The Cherry Tree Questions and Answers has been helpful to you. If you need any further help feel free to ask us and we will get back to you with the possible solution. Bookmark our site to avail the latest updates on different state boards solutions in split seconds.

MP Board Class 8th Sanskrit Solutions Chapter 18 सत्कर्म एव धर्मः

MP Board Class 8th Sanskrit Solutions Surbhi Chapter 18 सत्कर्म एव धर्मः

MP Board Class 8th Sanskrit Chapter 18 अभ्यासः

Class 8 Sanskrit Chapter 18 Mp Board प्रश्न 1.
एकपदेन उत्तरं लिखत(एक शब्द में उत्तर लिखो-)
(क) विक्रमादित्यः नगरभ्रमणसमये किं दृष्टवान्? (विक्रमादित्य ने नगर भ्रमण के समय क्या देखा?)
उत्तर:
रुग्णम्। (रोगी को)

(ख) विक्रमादित्यः महामन्त्रिणि राज्यभारं समर्प्य कुत्र अगच्छत्? (विक्रमादित्य महामन्त्री पर राज्यभार को समर्पित करके कहाँ गये?)
उत्तर:
वनम्। (वन में)

(ग) महात्मा कस्य समीपे तपस्यारतः आसीत्? (महात्मा किसके पास तपस्यारत थे?)
उत्तर:
विक्रमादित्यस्य। (विक्रमादित्य के)

(घ) महात्मा योगबलेन तत्र कस्य दृश्यं दर्शितवान्? (महात्मा ने योग के बल से वहाँ किसका दृश्य दिखाया?)
उत्तर:
यमलोकस्य। (यमलोक का)

(ङ) कर्मणां लेखनं कस्य पार्वे अस्ति? (कर्मों का लेखा किसके पास है?)
उत्तर:
चित्रगुप्तस्य। (चित्रगुप्त के)

(च) श्रेष्ठाचरणस्य प्रतिज्ञां कृत्वा विक्रमादित्यः कुत्रः आगतवान्? (श्रेष्ठ आचरण की प्रतिज्ञा करके विक्रमादित्य कहाँ आये?)
उत्तर:
उज्जयिनीम्। (उज्जयिनी में)

Mp Board Class 8 Sanskrit Chapter 18 प्रश्न 2.
एकवाक्येन उत्तरं लिखत(एक वाक्य में उत्तर लिखो-)
(क) महात्मा विक्रमादित्यं किम् उपदिष्टवान्? (महात्मा ने विक्रमादित्य को क्या उपदेश दिया?)
उत्तर:
महात्मा विक्रमादित्यं उपदिष्टवान् यत्-“राजन्! भवान् तु यथानीति राजधर्मस्य पालनं करोतु। धर्मानुकूलं शासनम् अपि धर्म एव भवति” इति। (महात्मा ने विक्रमादित्य को उपदेश दिया कि-“हे राजन्! आप तो नीति के अनुसार राजधर्म का पालन करो। धर्म के अनुसार शासन भी धर्म ही होता है।)

(ख) कर्म-तपस्योः कः भेदः? (कर्म और तपस्या में क्या भेद है?)
उत्तर:
कर्मणः स्थानम् भिन्नम् परं तपस्या स्वर्गप्राप्तेः साधनम्।” इति कर्म-तपस्ययोः भेदः। (“कर्म का स्थान भिन्न है परन्तु तपस्या स्वर्ग प्राप्ति का साधन है।” ऐसा कर्म और तपस्या का भेद है।)

(ग) विक्रमादित्यः अन्ते किं ज्ञातवान्? (विक्रमादित्य ने अन्त में क्या जाना?)
उत्तर:
विक्रमादित्यः अन्ते ज्ञातवान् यद्-‘सदाचारः एव तपस्या, सत्कर्म एव धर्म’ इति। (विक्रमादित्य ने अन्त में यह जाना कि-“सदाचार ही तपस्या है, सत्कर्म ही धर्म है”।)

(घ) विक्रमादित्यः लोके कथं प्रसिद्धः? (विक्रमादित्य संसार में कैसे प्रसिद्ध हैं?)
उत्तर:
विक्रमादित्यः लोके सत्कर्मणा एव प्रसिद्धः। (विक्रमादित्य संसार में सत्कर्म से ही प्रसिद्धः हैं।)

(ङ) विक्रमादित्यस्य ध्येयवाक्यं किम् आसीत्? (विक्रमादित्य का ध्येय वाक्य क्या था?)
उत्तर:
विक्रमादित्यस्य ध्येयवाक्यं ‘सत्कर्म एव धर्मः’ इति आसीत्। (विक्रमादित्य का ध्येय वाक्य ‘सत्कर्म ही धर्म है’ यह था।)

(च) विक्रमादित्यस्य मनसि केन वैराग्यम् उद्भूतम्? (विक्रमादित्य के मन में किससे वैराग्य उत्पन्न हुआ?)
उत्तर:
विक्रमादित्यस्य मनसि रुग्णदर्शनेन वैराग्यम् उद्भूतम्। (विक्रमादित्य के मन में रोगी को देखने से वैराग्य उत्पन्न हुआ।)

(छ) “सत्कर्म एव धर्मः” कथायाः सारः कः? (“सत्कर्म ही धर्म है” कथा का सारांश क्या है?)
उत्तर:
अस्याः कथायाः सारः यत् ‘मनुष्यः उत्तमानि कर्माणि कृत्वा अपि परलोकं साधयितुम् शक्नोति’ इति। (इस कथा का सारांश है कि ‘मनुष्य अच्छे कार्य करके भी परलोक सिद्ध कर सकता है।)

Sanskrit Class 8 Chapter 18 Mp Board प्रश्न 3.
रिक्तस्थानानि पूरयत(रिक्त स्थान भरो-)
(क) विक्रमादित्यस्य समीपे एकः ……….. तपस्यारतः आसीत्। (महात्मा/दुरात्मा)
(ख) तपस्या ……… साधनम्। (स्वर्गप्राप्ते/राज्यप्राप्तेः)
(ग)यमराजः …………. आदिष्टवान्। (विक्रमादित्यम्/दूतेभ्यः)
(घ) वने सः कठिनां …………. आरब्धवान्। (दिनचर्यां/तपस्याम्)
(ङ) प्रजापालनं धर्म …….. अस्ति। (तपस्वीनाम्/राज्ञाम्)
उत्तर:
(क) महात्मा
(ख) स्वर्गप्राप्तेः
(ग) दूतेभ्यः
(घ) तपस्याम्
(ङ) राज्ञाम्।।

Class 8 Sanskrit Chapter 18 Mp Board प्रश्न 4.
उचितं मेलयत(उचित को मिलाओ-)
Class 8 Sanskrit Chapter 18 Mp Board
उत्तर:
(क) → (v)
(ख) → (iv)
(ग) → (ii)
(घ) → (iii)
(ङ) → (i)

Mp Board Class 8 Sanskrit Solution Chapter 18 प्रश्न 5.
नामोल्लेखपूर्वकं समासविग्रहं कुरुत(नाम का उल्लेख करते हुए समास विग्रह करो-)
(क) ध्येयवाक्यम्
(ख) तपस्यारतः
(ग) प्रजापालनम्
(घ) योगबलेन
(ङ) श्रेष्ठाचरणेन।
उत्तर:
Mp Board Class 8 Sanskrit Chapter 18

Sanskrit Chapter 18 Class 8 Mp Board प्रश्न 6.
नामोल्लेखपूर्वकं सन्धिविच्छेदं कुरुत(नामे का उल्लेख करते हुए सन्धि विच्छेद करो-)
(क) धर्मानुकूलम्
(ख) नेति
(ग) सदाचारः
(घ) अद्यापि
(ङ) विक्रमादित्यः।
उत्तर:
Sanskrit Class 8 Chapter 18 Mp Board

Chapter 18 Sanskrit Class 8 Mp Board प्रश्न 7.
रेखाङ्कितशब्दानाम् आधारेण प्रश्ननिर्माणं कुरुत (रेखांकित शब्दों के आधार पर प्रश्न निर्माण करो-)
(क) विक्रमः अवदत्। (विक्रम बोला।)
उत्तर:
कः अवदत्? (कौन बोला?)

(ख) तपस्या तु महात्मनां कर्म इति। (तपस्या तो महात्माओं का काम है।)
उत्तर:
तपस्या तु केषाम् कर्म इति? (तपस्या तो किनका काम है?

(ग) तत्रैव यमलोकस्य दृश्यं दर्शितवान्। (वहीं यमलोक का दृश्य दिखाया?)
उत्तर:
कुत्र यमलोकस्य दृश्यं दर्शितवान्? (कहाँ यमलोक का दृश्य दिखाया?)

(घ) यमराजः दूतान् पृच्छति? (यमराज दूतों से पूछते हैं।)
उत्तर:
यमराजः कान् पृच्छति? (यमराज ने किनसे पूछा?)

(ङ) राज्ञः धर्म प्रजापालनम्। (राजा का धर्म प्रजा का पालन है।)
उत्तर:
कस्य धर्मः प्रजापालनम्? (किसका धर्म प्रजा का पालन है?)

सत्कर्म एव धर्मः हिन्दी अनुवाद

एकदा विक्रमादित्यः नगरभ्रमणसमये एकम् मरणासन्नं रुग्णं दृष्टवान्। तस्य दर्शनेन मनसि उद्भूतम्। अतः मायामोहमयं संसारं ज्ञात्वा सः महामन्त्रिणि राज्यभारं समर्प्य वनम् अगच्छत्।

Mp Board Class 8 Sanskrit Solution अनुवाद :
एक बार विक्रमादित्य ने नगर में भ्रमण के समय एक मरणासन्न (मरने के निकट) रोगी को देखा। उसको देखने से मन में वैराग्य उत्पन्न हुआ। इसलिए माया मोह से भरे संसार को जानकर वह महामन्त्री को राज्यभार सौंपकर वन चले गये।

वने सः कठिना तपस्याम् आरब्धवान्। तस्य समीपे एव एकः महात्मा अपि तपस्यारतः आसीत्। महात्मा तम् अवदत्, “राजन्! भवान् तु यथानीति राजधर्मस्य पालनं करोतु। धर्मानुकूलं शासनम् अपि धर्म एव भवति” इति स महात्मा विक्रमादित्यम् उपदिष्टवान्। विक्रमः अवदत्-“नहि महात्मन्! तपसा एव परलोकः साध्यते, कर्मणा नेति।” महात्मा अवदत्, “राजन! राज्ञः धर्मः प्रजापालनं, शासनम् एव अस्ति तपस्या तु महात्मानां कर्म इति।” इत्युक्त्वा महात्मा राजानाम् पृष्टवन्-कर्म-तपस्ययोः कः भेदः?

Samas Vigrah In Sanskrit Class 8 अनुवाद :
वन में उन्होंने कठिन तपस्या आरम्भ कर दी। उनके पास में एक महात्मा भी तपस्यारत (तपस्या में लगे) थे। महात्मा ने उनसे कहा, “हे राजन्! आप तो नीति के अनुसार राजधर्म का पालन करो। धर्म के अनुकूल शासन भी धर्म ही होता है।” इस प्रकार उस महात्मा ने विक्रमादित्य को उपदेश दिया। विक्रम ने कहा-“नहीं महात्मन्! तपस्या से ही परलोक प्राप्त होता है, कर्म से नहीं।” महात्मा ने कहा, “हे राजन्! राजा का धर्म प्रजा का पालन और शासन ही है, तपस्या तो महात्माओं का काम है।” ऐसा कहकर महात्मा ने राजा से पूछा-कर्म और तपस्या में क्या भेद है?

राजा अवदत्-कर्मणः स्थानम् भिन्नम् परं तपस्या स्वर्गप्राप्तेः साधनम्। एतच्छ्रुत्वा महात्मा हसन् अवदत्-“राजन् ! मनुष्यः उत्तमानि कर्माणि कृत्वा अपि परलोकं साधयितुम् शक्नोति।” अनन्तरम् महात्मा योगबलेन तत्रैव यमलोकस्य दृश्यं विक्रमं दर्शितवान्। दृश्ये यमराजः दूतान् पृच्छति-“एतस्य कर्म कीदृशम् ?” एकः दूतः अवदत्-“कर्मणां लेखनं तु चित्रगुप्तस्य पार्वे अस्ति।” क्षणं विचार्य यमराजः दूतान् आदिष्टवान् यत्-“यदि एतस्य कर्माणि उत्तमानि सन्ति तर्हि स्वर्गस्य द्वारम् उद्घाटयतु यदि कर्माणि अधमानि, तदा बलात् नरके पातयतु।”

संस्कृत कक्षा 8 Mp Board अनुवाद :
राजा ने कहा-कर्म का स्थान भिन्न है परन्तु तपस्या स्वर्ग प्राप्ति का साधन है। ऐसा सुनकर महात्मा हँसते हुए बोले-“हे राजन्! मनुष्य अच्छे कर्म करके भी परलोक सिद्ध कर सकता है।” इसके बाद महात्मा ने योग के बल से वहीं यमलोक का दृश्य विक्रम को दिखाया। दृश्य में यमराज दूतों से पूछ रहे हैं-“इसका कर्म कैसा है? एक दूत ने कहा-“कर्मों का लेखा तो चित्रगुप्त के पास है।” कुछ देर विचार करके यमराज ने दूतों को आदेश दिया कि-यदि इसके कर्म अच्छे हैं तो स्वर्ग का द्वार खोल दो यदि कर्म बुरे हैं तो जबरदस्ती नरक में डाल दो।”

इदं दृश्यं दृष्ट्वा विक्रमः ज्ञातवान् यद्-‘सदाचारः एव तपस्या, सत्कर्म एव धर्म’ इति। अनन्तरं सः तम् महात्मानम् प्रणम्य, श्रेष्ठाचरणस्य प्रतिज्ञां कृत्वा राजधानीम् उज्जयिनीम् आगतवान्। आगत्य धर्मानुकूलंनीतिपूर्वकम् प्रजापालनपुरस्सरं शासनं कृतवान्। सः अद्यापि लोके सत्कर्मणा एव प्रसिद्धः। तस्य जीवनस्य ध्येयवाक्यम् आसीत्-‘सत्कर्म एव धर्मः।’

8 वीं कक्षा संस्कृत गाइड 2021 Mp Board अनुवाद :
इस दृश्य को देखकर विक्रम जान गये कि-“सदाचार (अच्छा व्यवहार) ही तपस्या है और सत्कर्म (अच्छे कर्म) ही धर्म।” इसके बाद वह उन महात्मा को प्रणाम करके, श्रेष्ठ आचरण की प्रतिज्ञा करके राजधानी उज्जयिनी आ गये। आकर धर्म के अनुसार नीतिपूर्वक प्रजा पालन को प्रमुखता देते हुए शासन किया। वह आज भी संसार में अच्छे कर्म से ही प्रसिद्ध हैं। उनके जीवन का ध्येय वाक्य था-‘सत्कर्म ही धर्म है।’

सत्कर्म एव धर्मः शब्दार्थाः

बलात् = बलपूर्वक। साधयितुम् = सिद्ध करने लिए। पार्वे = पास में। प्रजापालनपुरस्सरम् = प्रजापालन को प्रमुखता देते हुए। मरणासन्न = मरने के निकट। उद्भूतम् = उत्पन्न हुआ। पातयतु = गिराओ। एतच्छ्रुत्वा = ऐसा सुनकर।

MP Board Class 8th Sanskrit Solutions