MP Board Class 7th Social Science Solutions Chapter 3 Kingdoms of the North India

MP Board Class 7th Social Science Solutions Chapter 3 Kingdoms of the North India

MP Board Class 7th Social Science Chapter 3 Text Book Questions

Choose the correct alternatives from the following:

Mp Board Class 7th Social Science Chapter 3 Question 1.
The Palas belonged to
(a) Kanauj
(b) Jodhpur
(c) Gwalior
(d) Bengal
Answer:
(d) Bengal

Mp Board Class 7th Social Science Solution In English Medium Question 2.
King Mihir Bhoj was the most powerful ruler of
(a) Pala dynasty
(b) Guijar Pratihara dynasty
(c) Rashtrakuta dynasty
(d) Rajput dynasty
Answer:
(b) Guijar Pratihara dynasty

Fill in the blanks.

  1. The famous temples of Khajuraho was built by ………….. rulers. (Pala, Chandelas, Guijar Pratiharas).
  2. The city of Delhi was founded by the king of …………. dynasty. (Tomar, Pala, Guijar Pratiharas).
  3. The main center of learning during 8th – 12th century was ………….. (Vikramshila, Delhi, Ajmer).

Answers:

  1. Chandela rulers
  2. Tomar
  3. Vikramshila.

Match the following:

Mp Board Solution Class 7th Social Science
Answer:
1. (c) founder of Guijar Pratihara dynasty
2. (a) Prithvirajraso
3. (b) Rajtarangini
4. (e) Rugvinishchaya
5. (d) Jain Statue of Gomteshwara

MP Board Class 7th Social Science Chapter 3 Short Answer Type Questions

Mp Board Solution Class 7 Social Science Question 1.
Name the three dynasties which were in constant conflict for control over Kanauj.
Answer:
The Pratiharas, the Palas and the Rashtrakutas of the South were in constant conflict for control over Kanauj.

Mp Board Class 7th Social Science Solution Question 2.
What were the main reasons for Mahmud Ghaznavi’s invasion of India?
Answer:
The main reasons for Mahmud Ghaznavi’s invasion of India were that he wanted to secure and plunder the unlimited wealth of India and that he was extremely ambitious. To satisfy his ambition he invaded India.

Class 7th Social Science Chapter 3 MP Board Question 3.
Give any four examples of the excellent architecture of this period.
Answer:
Four examples of the excellent architecture of this period are:

  • The famous temples of Orissa, especially those of Bhubaneswar, Konark and Puri.
  • The Khajuraho temples of Madhya Pradesh.
  • The Kendariya Mahadeva temple.
  • The Jain temples at Mount Abu in Rajasthan.

MP Board Class 7th Social Science Chapter 3 Long Answer Type Questions

Mp Board Class 7th Social Science Solution In English Question 1.
Describe the contributions of the famous ruler Rajabhojdev of the Parmara dynasty.
Answer:
Rajabhojdev was a powerful king belonging to the Parmara dynasty. He was a great conqueror, a writer par excellence, a poet and an extraordinary scholar. He himself had written many books. He had many scholars and poets in his court He built many palaces, temples and lakes. He built the famous Bhojpur temple in Bhojpur 35 km. Southeast of Bhopal.

Social Science Class 7th Mp Board Map Work:
1. Show the following on the outline map of India:

  1. Tomars, Chouhans, Pratiharas, Chandellas, Palas, utkal, Rashtrakutas, Solankis, Kamroop, Pawars.
  2. Nalanda, Kanauj, Delhi, Indore, Malkhed.

Answer:

Mp Board Class 7 Social Science

MP Board Class 7th Social Science Solutions

MP Board Class 7th Social Science Solutions Chapter 16 State Government

MP Board Class 7th Social Science Solutions Chapter 16 State Government

MP Board Class 7th Social Science Chapter 16 Text Book Questions

Choose the correct alternatives from the following

Mp Board Class 7th Social Science Chapter 16 Question 1.
The no. of states in our country at present is:
(a) 28
(b) 27
(c) 35
(d) 25
Answer:
(a) 28

Class 7 Social Science Chapter 16 Question 2.
The term of Vidhan Sabha is:
(a) 6 years
(b) 4 years
(c) 10 years
(d) 5 years
Answer:
(d) 5 years

Mp Board Solution Class 7th Social Science Question 3.
The no. of subjects in the State List are:
(a) 97
(b) 62
(c) 42
(d) 22
Answer:
(b) 62

Fill in the blanks:

  1. The members of the Vidhan Sabha are known as …………..
  2. …………… presides over the meeting of the Vidhan Sabha
  3. The total number of members in Madya Pradesh Vidlian Sabba is ………….
  4. The minimum age to be a member of Vidhan Sabha is ……………

Answer:

  1. MLA or Members of the Legislative Assembly
  2. Speaker
  3. 230
  4. 25 years

MP Board Class 7th Social Science Chapter 16 Short Answer Type Questions

Mp Board Solution Class 7 Social Science Question 1.
When does a bill passed by Vidhan Sabha become a law?
Answer:
After a bill is passed by Vidhan Sabha, it is sent to the Governor for assent If die Governor so decides he can sent it to the president for consideration. After the signature of the Governor or the President, the bill becomes a law.

Mp Board Class 7th Social Science Solution Question 2.
Name the Lists mentioned in the Indian Constitution.
Answer:
The Lists mentioned in the Indian Constitution are:

  • Union List
  • State List
  • Concurrent List
  • Residuary List

MP Board Class 7th Social Science Chapter 16 Long Answer Type Questions

Class 7 Subject Science Chapter 16 Question 1.
What are the qualifications required to become the member of the Vidhan Sabha?
Answer:

  • He has to be a citizen of India.
  • He Must be of minimum 25 years of age for seeking membership of Legislative Assembly and 30 years of age for Legislative Council.
  • He must not hold any office of profit, under the State or Central Government
  • He must not be mentally unstable or bankrupt

Class 7th Social Science Mp Board Solution Question 2.
Describe the formation of the Vidhan Sabha.
Answer:
The representatives of the Vidhan Sabha are elected in such a way that the seats are proportionately represented. If a person is elected from more than one constituency then he will have to resign from the rest retaining only one seat If there is a controversy about the election of any candidate, then a petition can be filed in the High court. After accepting the petition, the High Court gives its verdict It can also be against the candidate.

A person can appeal to the Supreme Court if the Vedict goes against him. The verdict of the Supreme Court is final.
The term of Vidhan Sabha is 5 years. In a case of emergency, it can be dissolved, Vidhan Sabha has a speaker and a Deputy Speaker. The Speaker conducts the business of the state Vidhan Sabha. The Deputy Speaker discharges duties in the absence of the Speaker.

Class 7 Social Science Mp Board Solution Question 3.
Explain the powers and functions of Vidhan Sabha.
Answer:
Vidhan Sabha performs two main functions:

  • To make laws – It ipakes laws in the subjects of the state List and concurrent List.
  • To pass the budget – It passes budget of die state.

Beside these two main functions Vidhan Sabha has another important function, public welfare, through various medium information regarding Government policies and departmental proceeding. The member of the Vidhan Sabha performs this function through the process of asking questions.

The members of the ruling party or the Government has to answer it The Vidhan Sabha controls the work of the Government department In this way it does not let the Government be despotic towards any one group.

The Government may not take any step, which is against the welfare of the people at large. In this regard the Vidhan Sabha may apply various motions like stop work motion, calling attention motion, by asking questions, proposal to make a cut in the budget etc.

In case there is a serious situation, then a no confidence motion can also be passed against the Government The Vidhan Sabha controls the finances of the state. It passes a budget every year which deals with income and expenditure and is presented in the Vidhan Sabha. After it is passed in the Assembly, it is sent to the Governor for his assent.

MP Board Class 7th Social Science Solutions

MP Board Class 7th Social Science Solutions Chapter 15 The President and the Central Council of Ministers

MP Board Class 7th Social Science Solutions Chapter 15 The President and the Central Council of Ministers

MP Board Class 7th Social Science Chapter 15 Text Book Questions

Choose the correct alternatives from the following

Class 7 Social Science Chapter 15 MP Board Question 1.
The term of the office of the President is
(a) 6 years
(b) 1 year
(c) 5 years
(d) 4 years
Answer:
(c) 5 years

Mp Board Class 7th Social Science Chapter 15 Question 2.
The power to grant pardon lies with the
(a) Prime Minister
(b) Defense Minister
(c) Vice President
(d) President
Answer:
(d) President

Fill in the blanks:

  1. The Vice President is the ex-officio ……………………… of the Rajya Sabha.
  2. ……………………… allocates portfolios among-st the Ministers.
  3. The elected members of the State Legislative Assemblies and elected members of …………….. participate in the election of the President
  4. …………………….. appoints die Governors of the state.

Answer:

  1. Chairman
  2. Prime Minister
  3. Parliament
  4. President

MP Board Class 7th Social Science Chapter 15 Short Answer Type Questions

7th Class Social 15th Lesson Questions And Answers MP Board Question 1.
Why the Vice President never participates in the voting of a bill?
Answer:
The Vice President never participates in the voting of a bill because he is not an elected member of the Rajya Sabha.

Class 7th Social Science Mp Board Question 2.
When does the President issue ordinance?
Answer:
The President can issue ordinance when the Parliament is not in session.

Mp Board Solution Class 7 Social Science Question 3.
How many types of executives are there in a Parliamentary form of Democracy?
Answer:
In a Parliamentary form of Government there are two types of executives-Executive in name and the real executive.

MP Board Class 7th Social Science Chapter 15 Long Answer Type Questions

Mp Board Solution Class 7th Social Science Question 1.
What are the qualifications necessary for the post of the President?
Answer:
Qualification for President:

  • He must be a citizen of India.
  • He must have completed 35 years of age.
  • He must qualify to be elected as member of the Lok Sabha.
  • He must not hold any office of profit in file government.

The President is elected by the elected members of the State Assemblies and the Parliament.

Class 7th Social Science Mp Board Solution Question 2.
Explain the powers of the President.
Answer:
The powers of file President –

  • The President appoints the Prime Minister. On file advice of the Prime Minister, he also appoints others Ministers.
  • He is the chief executive of the country. He appoints the Governors of the States, Chief Justice and Judges of the Supreme Court and die High Court.
  • He also appoints the Chairman and die members of the National Human Rights Commission.
  • He can issue ordinance when the parliament is not in session. This ordinance is as good as a law.
  • The President has the power to grant pardon, reprieve, or remission of punishment or commute death sentence.

MP Board Class 7th Social Science Solutions

MP Board Class 7th Social Science Solutions Chapter 12 Administration and Life of the People during the Sultanate Period

MP Board Class 7th Social Science Solutions Chapter 12 Administration and Life of the People during the Sultanate Period

MP Board Class 7th Social Science Chapter 12 Text Book Questions

Choose the correct alternatives from the following:

Mp Board Class 7th Social Science Chapter 12 Question 1.
The number of departments in the administration during the Sultanate period were.
(a) two
(b) five
(c) four
(d) seven
Answer:
(c) four

Class 7 Social Science Chapter 12 MP Board Question 2.
The main center of trade where goods from all over the country was brought was.
(a) Delhi
(b) Bengal
(c) Gujarat
(d) Multan
Answer:
(d) Multan

Fill in the blanks from the words given in the brackets:

  1. A new language ……………. developed by mixing Hindi and Persian. (Tamil, Urdu, Kannada).
  2. The famous philosopher, thinker and writer of this period ……………. wrote in Urdu, Persian and Hindi.(Amir Khusro, Kabirdas, Nahak, Chisti)
  3. In the field of surgery …………….. and …………… were famous. (Sadruddin and Aimuddin, Machendra and Jog, Vaduruddin and Bami).

Answer:

  1. Urdu
  2. Amir Khusro
  3.  Machendra and Jog

Match the following column A and B L
img
Answer:
1. (b) Delhi
2. (a) Bijapur
3. (d) Tried to remove the diffrences between Hindus and Muslims.
4. (c) Founder of Sikhism

MP Board Class 7th Social Science Chapter 12 Short Answer Type Questions

Class 7 Social Science Chapter 12 Question Answer MP Board Question 1.
Write any two points regarding the social system during the Sultanate period.
Answer:

  • The caste rules were strictly followed. The women did not enjoy much freedom and the purdah system became very common.
  • The practice of child marriage, polygamy and sati stystem was prevalent in the society.

Mp Board Solution.Com Class 7 Question 2.
What were the main sources of income during the Sultanate Period?
Answer:
The main sources of income during the Sultanate period was tax on land which was 1/2, or 1/3 rd of the total produce. The other source of income was tax on irrigation, toll tax, mineral extraction, property tax and tax on pilgrimage.

Mp Board Solution Class 7 Social Science Question 3.
Write two features of the architecture during the Sultanate period with examples.
Answer:
Pointed arches, domes and lean miners are the main features of architecture of the period.

Mp Board Solution Class 7 Question 4.
What were the main teachings of the Bhakti Saints?
Answer:
All the saints of the Bhakti movement preached universal brotherhood and love. They- preached oneness of God for all religions. The couplets of do has of Kabirdas preached Hindu- Muslim unity and denounced all forms of rituals, sacrifices and religious fanaticism.

MP Board Class 7th Social Science Chapter 12 Long Answer Type Questions

Mp Board Solution Class 7th Question 1.
Describe the language, literature and scientific progress during the Sultanate period.
Answer:
Language, literature and scientific progress during the Sultanate period are:

  • The temples and mosques were the primary educational centers. In some places, primary schools were also established.
  • There were provisions for higher education.
  • The main language was Persian. Many Persian words began to be used in Indian languages.
  • A new language Urdu developed during this period, which was a mixture of Hindi and Persian language.
  • During Sultanate period the regional languages flourished and excellent literary work was created.
  • In some Hindu Kingdoms like Vijayanagar Sanskrit was the court language. Various Sanskrit books were translated in various Indian as w ell as Arabic and Persian languages also.
  • With the introduction of paper, the oldest available texts were reproduced during fins period throughout the country.

Medicines:
During the Sultanate period Maulana Badmddin, Maulana Sadruddin and Azimuddin were famous physicians. Machandra and Jog were famous surgeons.

MP Board Class 7th Social Science Solutions

MP Board Class 7th Hindi Bhasha Bharti Solutions Chapter 21 माँ! कह एक कहानी

MP Board Class 7th Hindi Bhasha Bharti Solutions Chapter 21 माँ! कह एक कहानी

MP Board Class 7th Hindi Bhasha Bharti Chapter 21 पाठ का अभ्यास

बोध प्रश्न

Maa Kah Ek Kahani Poem Question Answer MP Board Class 7th प्रश्न 1.
निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर दीजिए

(क) पुत्र अपनी माँ से किस बात की हठ कर रहा है?
उत्तर
पुत्र अपनी माँ से हठपूर्वक कह रहा है कि वह उसे किसी राजा या रानी की कहानी सुनायें।

(ख) बड़े सबेरे उपवन में कौन भ्रमण कर रहा था? उत्तर-उपवन में बड़े ही सबेरे सिद्धार्थ भ्रमण कर रहा था। (ग) उपवन में सहसा हंस नीचे क्यों गिरा?
उत्तर
उपवन में सहसा ही हंस गिर पड़ा, क्योंकि शिकारी ने उसे बाण मारा। तेज बाण के प्रहार से उसका पंख आहत हो गया और वह घायल होकर गिर पड़ा।

(घ) सिद्धार्थ और आखेटक के बीच क्या विवाद हुआ?
उत्तर
सिद्धार्थ और आखेटक के बीच यह विवाद हुआ कि सिद्धार्थ उस घायल हंस पर अपना अधिकार बता रहा था और उधर आखेटक भी कहता है कि इस हंस पर मेरा अधिकार है क्योंकि मैंने इसे मारा है। इस तरह रक्षक और भक्षक के मध्य अधिकार का विवाद हुआ।

(ङ) माँ ने राहुल से किस विवाद का निर्णय करने को कहा ?
उत्तर
माँ ने राहुल से उस विवाद का निर्णय करने को कहा जो रक्षक (उसके पिता सिद्धार्थ) और आखेटक के मध्य घायल हुए हंस पर अधिकार किसका हो सकता है को लेकर था।

(च) सदा किसकी विजय होती है?
उत्तर
सत्य एवं न्याय के मार्ग पर चलने वाले दयावान व्यक्ति की सदा विजय होती है।

माँ कह एक कहानी के प्रश्न उत्तर MP Board Class 7th प्रश्न 2.
निम्नलिखित पंक्तियों को पूरा कीजिए

(क) वर्ण वर्ण के फूल खिले थे
……………..
……………..
लहराता था पानी।

(ख) कोई निरपराध को मारे
………………….
…………………..
न्याय दया का दानी।
उत्तर
(क) झलमलकर हिम-बिन्दु झिले थे।
हलके झोंके हिले-मिले थे।

(ख) तो क्यों अन्य न उसे उबारे,
रक्षक को भक्षक पर वारे;

Man Kah Ek Kahani Kavita Ka Arth MP Board Class 7th प्रश्न 3.
निम्नलिखित पंक्तियों के भाव स्पष्ट कीजिए

(क) हुई पक्ष की हानी
(ख) जहाँ सुरभि मनमानी
(ग) लक्ष्य सिद्धि का मानी
(घ) न्याय दया का दानी।
उत्तर
(क) तेज बाण का प्रहार जब आखेटक ने किया तो उस हंस का एक पंख कट गया।
(ख) उस उद्यान में सुगन्धित हवा अपने मनमाने ढंग से – बह रही थी।
(ग) आखेटक को अपना अचूक निशाना लगाने से मिली सफलता पर घमण्ड था।
(घ) राजा ने दया युक्त न्याय प्रदान किया।

Maa Keh Ek Kahani Question Answer MP Board Class 7th प्रश्न 4.
किसने किससे कहा

(क) “माँ ! कह एक कहानी।”
(ख) “तू है हठी मान-धन मेरे।”
(ग) “लक्ष्य सिद्धि का मानी, कोमल कठिन कहानी।”
(घ) “सुन लूँ तेरी बानी।”
उत्तर
(क) राहुल ने अपनी माँ यशोधरा से कहा।
(ख) यशोधरा ने राहुल से कहा।
(ग) राहुल ने यशोधरा से कहा।
(घ) यशोधरा ने राहुल से कहा।

भाषा अध्ययन

माँ कह एक कहानी प्रश्न उत्तर MP Board Class 7th प्रश्न 1.
‘ई’ प्रत्यय लगाकर निम्नलिखित शब्दों से नए शब्द बनाइए
दान, डाल, ज्ञान, ध्यान, ठान, पान, भार, ताल।
उत्तर
दानी, डाली, ज्ञानी, ध्यानी, ठानी, पानी, भारी, ताली।

Man Kah Ek Kahani Question Answer MP Board Class 7th प्रश्न 2.
निम्नलिखित शब्दों के विलोम शब्द लिखिए
(क) राजा, (ख) न्याय, (ग) मान, (घ) जन्म, (ङ) कोमल।
उत्तर
(क) रानी,(ख) अन्याय, (ग) अपमान,(घ) मरण, (ङ) कठोर।

Man Kah Ek Kahani Ka Question Answer MP Board Class 7th प्रश्न 3.
निम्नलिखित शब्दों के समानार्थी शब्द लिखिए
(क) उपवन, (ख) पानी, (ग) खग, (घ) शर।
उत्तर
(क) उद्यान, (ख) जल, (ग) पक्षी, (घ) बाण।

Maa Keh Ek Kahani Poem Summary In Hindi MP Board Class 7th प्रश्न 4.
निम्नलिखित शब्दों के तत्सम रूप लिखिए
(क) वानी, (ख) सूरज, (ग) घी, (घ) कान, (ङ) हाथ, (च) जीभ।
उत्तर
(क) वाणी, (ख) सूर्य, (ग) घृत, (घ) कर्ण, (छ) हस्त, (च) जिह्वा।

माँ! कह एक कहानी सम्पूर्ण पद्यांशों की व्याख्या

1. माँ !”कह एक कहानी।
राजा था या रानी।”
माँ !”कह एक कहानी।”
“तू है हठी मान-धन मेरे,
सुन उपवन में बड़े सबेरे,
तात्, भ्रमण करते थे तेरे,
जहाँ सुरभि मनमानी।”
“जहाँ सुरभि मनमानी”
हाँ! माँ यही कहानी॥

शब्दार्थ-हठी = जिद्दी; मान-धन = सम्मान की पूँजी; उपवन = बगीचे में बड़े सवेरे = बहुत जल्दी सुबह; तात् = पिता; सुरभि = सुगन्धित हवा;  मनमानी = अपनी इच्छा के अनुसार।

सन्दर्भ-प्रस्तुत गद्यांश ‘माँ ! कह एक कहानी’ नामक कविता से लिया गया है। इसके रचयिता राष्ट्रकवि मैथिलीशरण गुप्त हैं।

प्रसंग-सिद्धार्थ वन को निकल जाते हैं। उनका पुत्र राहुल अपनी माँ यशोधरा से कहानी बताने के लिए कहता है।

व्याख्या-यशोधरा से राहुल कहते हैं कि हे माँ तू मुझे एक कहानी कह। यह कहानी किसी राजा अथवा रानी की हो। इस तरह हे माँ तू एक कहानी कह। यशोधरा कहती है कि हे मेरे पुत्र ! तू बड़ा जिद्दी है। तू ही मेरे सम्मान की पूँजी है। तू अब कहानी सुन ! तेरे पिता बहुत प्रात: बगीचे में घूमते रहते थे। वहाँ, उस उपवन में मन के अनुकूल सुगन्धित हवा बहती थी। राहुल कहते हैं कि हाँ, मेरी माँ ! मन को अच्छी लगने वाली सुगन्धित हवा बह रही थी। बस, हाँ ! यही कहानी ! तू बता।

2. “वर्ण-वर्ण के फूल खिले थे,
झलमलकर हिम बिन्दु झिले थे,
हलके झोंके हिले मिले थे,
लहराता था पानी।”
“लहराता था पानी।
‘हाँ, हाँ यही कहानी।”

शब्दार्थ-वर्ण-वर्ण के – रंग-बिरंगे; हिम बिन्दु = जमी हुई ओस, पाला, तुषार; झलमलकर = झिलमिलाते हुए; झिले थे = चमक रहे थे; हिले मिले थे = (हवा के झोंके) ओस की बूंदों से मिश्रित थे;
लहराता था पानी = पानी लहरा रहा था।

माँ कह एक कहानी का सारांश MP Board Class 7th सन्दर्भ-पूर्व की तरह।

प्रसंग-यशोधरा कहानी के रूप में उस बगीचे की सुन्दरता का वर्णन करती है जिसमें सिद्धार्थ घूमने जाते थे।

व्याख्या – उस बगीचे में रंग-बिरंगे फूल खिले हुए थे। जमी हुई ओस की बूंदै उषाकालीन किरणों के स्पर्श से झिलमिला रही थीं। प्रातः कालीन हवा के हल्के झोंके ओस बिन्दुओं से मिश्रित होकर बह रहे थे। हवा के इन कोमल झोंकों से तालाब के पानी में लहरें उठ रही थीं। राहुल कहने लगा कि हे माँ ! यही कहानी ! तू कह।

3. “गाते थे खग कल-कल स्वर से,
सहसा एक हंस ऊपर से,
गिरा बिद्ध होकर खर-शर से,
हुई पक्ष की हानी।”
“हुई पक्ष की हानी।
करुणा भरी कहानी।”

शब्दार्थ-खग = पक्षी; कल-कल = मधुर; सहसा = अचानक; खर = तेज; शर = बाण; बिद्ध होकर = (बाण से) घायल होकर; गिरा = गिर पड़ा; पक्ष की पंख की; हानीहानि; करुणा = दयालुता।

Ma Kah Ek Kahani Question Answer MP Board Class 7th सन्दर्भ-पूर्व की तरह।

प्रसंग-शिकारी के बाण से घायल एक हंस नीचे गिर पड़ा। इसको बड़े ही मार्मिक ढंग से वर्णित किया है।

व्याख्या – उस प्रातः काल में आकाश में उड़ते हुए पक्षी अत्यन्त मधुर स्वर में कूज रहे थे। उस समय, अचानक ही ऊपर से एक हंस नीचे आ गिरा। वह हंस पैने बाण से बिंध गया था। उसकी एक पंख भी कट गया था। इसे सुनते ही बालक राहुल कह उठा-“उसकी एक पंख कट गई ! यह कहानी तो करुणा (दयालुता) से भरी हुई है।”

4. “चौंक उन्होंने उसे उठाया,
नया जन्म सा उसने पाया,
इतने में आखेटक आया,
लक्ष्य सिद्धि का मानी।”
“लक्ष्य सिद्धि का मानी।
कोमल कठिन कहानी।”

शब्दार्थ-चौंक = अचम्भित होकर; उन्होंने – सिद्धार्थ ने; सा – मानो; आखेटक- शिकारी लक्ष्यसिद्धि- निशाना साधने में मिली सफलता पर; मानी = घमण्ड करने वाला; कोमल कठिन = कोमल और कठोर भाव से परिपूर्ण।

Ma Kah Ek Kahani Summary In Hindi MP Board Class 7th सन्दर्भ-पूर्व की तरह।

प्रसंग-सिद्धार्थ ने उस घायल हंस को उठा लिया। इसी बीच शिकारी के आ जाने की बात यशोधरा बालक राहुल को बताती है।

व्याख्या-अचम्भित हुए सिद्धार्थ ने घायल हंस पक्षी को (अपनी गोद में) उठा लिया। मानो उसने फिर से नया जन्म प्राप्त किया हो। इसी बीच वह शिकारी वहाँ आ गया जिसने उसे घायल किया था। उसे अपने निशाना लगाने की सफलता पर घमण्ड था। राहुलं कहने लगा कि उसे अपने लक्ष्य सिद्धि (निशाना लगाने की सफलता) पर अभिमान था। निश्चय ही यह कहानी तो कोमल भी है और अति कठोर भी।

5. “माँगा उसने आहत पक्षी,
तेरे तात् किन्तु थे रक्षी,
तब उसने जो था खगभक्षी,
हठ करने की ठानी।”
“हठ करने की ठानी।
अब बढ़ चली कहानी।”

शब्दार्थ-आहत = घायल; तेरे तात् = तेरे पिता; रक्षी – रक्षक या रक्षा करने वाला; खगभक्षी = पक्षियों को खाने वाला;
हठ करने की जिद्द करने की ठानी = निश्चय कर लिया।

Maa Keh Ek Kahani Poem Explanation MP Board Class 7th सन्दर्भ-पूर्व की तरह।

प्रसंग-शिकारी ने जिद्दपूर्वक उस घायल पक्षी को माँगा। इसका वर्णन किया जा रहा है।

व्याख्या-उस शिकारी ने घायल हुए पक्षी की माँग की जबकि तेरे पिता उसके रक्षक थे अर्थात् उसकी रक्षा की (वे उसको देना नहीं चाहते थे) तब उसने उस घायल हुए पक्षी को हठपूर्वक प्राप्त करने का निश्चय कर लिया था, क्योंकि वह तो पक्षियों को खाने वाला था। राहुल कहने लगा-“ऐं ! उसने उस घायल पक्षी को रक्षक से हठपूर्वक प्राप्त करने का निश्चय कर लिया। अब तो यह कहानी बहुत बढ़ चली है।”

6. “हुआ विवाद सदय निर्दय में,
उभय आग्रही थे स्व विषय में,
गई बात तब न्यायालय में,
सुनी सभी ने जानी।”
“सुनी सभी ने जानी।
व्यापक हुई कहानी।”

शब्दार्थ-विवाद = वाद-विवाद: सदय = निर्दय में = दयावान में और दया से रहित व्यक्ति में; उभय = दोनों ही; आग्रही = आग्रह करने वाले, अडिग रहने वाले स्व विषय में = अपने विषय में; व्यापक हुई = फैल गई।

Man Kah Ek Kahani Ke Prashn Uttar MP Board Class 7th सन्दर्भ-पूर्व की तरह।

प्रसंग-रक्षक और भक्षक के मध्य विवाद बढ़ा तो इस विवाद को न्यायालय में ले जाया गया।

व्याख्या-दयावान सिद्धार्थ और निर्दयी शिकारी के बीच विवाद बढ़ने लगा। दोनों ही अपने-अपने विषय पर अडिग थे। तब यह विवाद न्यायालय में चला गया। सभी ने इस विवाद के बारे में सुना और जान लिया। राहुल ने इसी विषय को दुहराते हुए कहा कि तब तो यह कहानी (बात/समाचार) सभी जगह फैल गयी होगी।

7. “राहुल तू निर्णय कर इसका,
न्याय पक्ष लेता है किसका,
कह दे निर्भय जय हो जिसका,
सुन लूँ तेरी बानी।”
“सुन लूं तेरी बानी।
माँ मेरी क्या बानी।”

शब्दार्थ-निर्णय = हल, समाधान निर्भय = निडर होकर; बानी = बोली, वचन, कथन।

सन्दर्भ-पूर्व की तरह।

सन्दर्भ-इस घटना के निर्णय के विषय में यशोधरा राहुल से पूछती है।

व्याख्या-यशोधरा कहती है कि हे राहुल तू ही इस घटना का निर्णय करके बता कि न्याय किसका पक्ष लिया करता है-रक्षक का या भक्षक का। तू बिना किसी भय के ही कह दे कि इस विवाद में किसकी विजय होगी। उस विषय में तेरी बोली मैं सुन लेना चाहती हूँ। राहुल कहने लगा कि तेरी वाणी मैं (यशोधरा) सुन लूँ, इस विषय में मेरी वाणी (मेरी राय) क्या हो सकती है।

8. “कोई निरपराध को मारे,
तो क्यों अन्य न उसे उबारे,
रक्षक को भक्षक पर वारे,
न्याय दया का दानी।”
“न्याय दया का दानी।
तूने गुनी कहानी।”

शब्दार्थ-निरपराध = अपराध न करने वाले को; उबारे = रक्षा करे; वारे = निछावर किया जा सकता है; दानी = देने वाला; गुनी = समझ ली।

सन्दर्भ-पूर्व की तरह।

प्रसंग-रक्षक ही वस्तुत: भक्षक से बढ़कर होता है।

व्याख्या-यशोधरा कहानी को अन्त तक ले जाती हुई : कहती है कि जब कोई व्यक्ति किसी निरपराध (निर्दोष) को मार रहा हो, तो कोई अन्य व्यक्ति उसके बचाव में क्यों नहीं आयेगा। अर्थात् उसकी रक्षा अवश्य ही करेगा। इस तरह ऐसे रक्षक के ऊपर अनेक भक्षकों को निछावर किया जा सकता है। – अर्थात् भक्षक से रक्षक अच्छा (श्रेष्ठ) होता है। दयापूर्ण न्याय देने वाला भी श्रेष्ठ होता है। राहुल ने यह सब सुना कि दयापूर्ण न्याय श्रेष्ठ होता है। तब उसकी माँ यशोधरा कहने लगी कि अब तो निश्चय ही तूने कहानी के वास्तविक अर्थ को ठीक तरह से समझ लिया है।

माँ! कह एक कहानी शब्दकोश

हठी = जिद्दी; उपवन = बगीचा; हिमबिन्दु = जमी हुई ओस की बूंदें: शर = बाण; रक्षी = रक्षक, रक्षा करने वाला; व्यापक = चारों ओर फैल जाना, विस्तृत; निर्भय = निडर; उबारे = बचाना, रक्षा करना; मान-धन = सम्मान की पूँजी; तात् = पिता; आखेटक = शिकारी पक्ष = पंख; खग = पक्षी;
सदय = दयावान; निरपराध = अपराध से रहित सुरभि = सुगन्धित हवा; विद्ध-विध कर, घायल होकर, आहत = घायल होना, चुटैल होकर, उभय = दोनों, निर्दय- दयाहीन, आग्रही = अडिग रहने, अड़े रहना।

MP Board Class 7th Hindi Solutions

MP Board Class 7th Social Science Solutions Chapter 8 Atmosphere

MP Board Class 7th Social Science Solutions Chapter 8 Atmosphere

MP Board Class 7th Social Science Chapter 8 Text Book Questions

Choose the correct alternatives from the following:

Mp Board Class 7th Social Science Chapter 8 Question 1.
In which layer of the atmosphere does weather phenomenon take place?
(a) Troposphere
(b) Stratosphere
(Q) Mesosphere
(d) Outer space
Answer:
(a) Troposphere

Mp Board Class 7 Social Science Chapter 8 Question 2.
Which gas is found the most in atmosphere?
(a) Ozone
(b) Oxygen
(c) Carbon-di-oxide
(d) Nitrogen
Answer:
(d) Nitrogen

Fill in the blanks:

  1. Ozone gas protects the earth from the harmful ……………….. rays.
  2. ……………. is a life going gas for humans.
  3. Temperature is found constant in …………….. layer of atmosphere.
  4. Electrically charged particles are found in ……………..
  5. The atmosphere extends to a height of ……………. km from sea level.

Answer:

  1. ultra violet
  2. Oxygen
  3. stratosphere
  4. thermosphere
  5. 1600

MP Board Class 7th Social Science Chapter 8 Short Answer Type Questions

Class 7 Social Science Chapter 8 MP Board Question 1.
What is atmosphere?
Answer:
The cover of the air around the earth is called the atmosphere. It has many gases, dust particles and poisonous gas.

Social Science Class 7 Chapter 8 MP Board Question 2.
Name the gases found in atmosphere.
Answer:
The different gases found in the atmosphere are:
Nitrogen, Oxygen, Carbon dioxide, Hydrogen, Ozone and Helium. Nitrogen is found in the largest quantity.

Class 7 Chapter 8 Social Science MP Board Question 3.
Which are the layers of atmosphere? Name them.
Answer:
The layers of atmosphere:

  1. Troposphere
  2. Stratosphere
  3. Mesosphere
  4. Thermosphere
  5. Exosphere.

MP Board Class 7th Social Science Chapter 8 Long Answer Type Questions

Atmosphere Chapter Class 7 Pdf MP Board Question 1.
Describe the structure of atmosphere.
Answer:
The changes in temperature at various attitudes divide the atmosphere into 5 layers.

  1. Troposphere
  2. Stratosphere
  3. Mesosphere
  4. Thermosphere
  5. Exosphere

1. Troposphere:
It extends to a height of 8 km at the poles and 18 km on equator. Dust particles and water vapor are found in this layer. All kinds of weather phenomenon like clouds, rainstorm etc. is observed in this layer. All types of life forms are found in this layer. This layer is also known as dynamic layer.

2. Stratosphere:
The second layer of the atmosphere is known as stratosphere. The temperature in this layer is constant till 20 kms. height and then slowly increases.

3. Mesosphere:
The height of this layer is 50 to 80 km from the sea level. The variation in temperature is less in this layer as water vapor, clouds and dust are found less and fast wind blows here.

Atmosphere Chapter Class 7 MP Board

4. Thermosphere:
The thermosphere starts from the height of 80 km from sea level. The density of air is very less in this layer. The temperature increases with height in this layer. Two layers of gases are found here. One is the ozone layer and the other is the ion layer.

The ozone layer is spread at a height of 32 to 80 km from the earth. The ion layer is found at a height of 80 to 400 km. from earth. The electrically charged particles stop the radio waves transmitted from the earth and return it back to the earth. In this way we can listen to various radio programmers.

5. Exosphere:
This is the outermost layer of die atmosphere the upper limit of this layer is uncertain. The density of air is the least here.

Mp Board Class 8 Social Science Chapter 7 Question 2.
What is the importance of atmosphere?
Answer:
The atmosphere is very important to us. It protects the life on earth by reflecting back the harmful ultra violet rays of the sun. It controls die extremes of temperature because of which moderate temperature is experienced in many parts of earth; It acts as the medium to send radioactive rays from one place to another on earth.

It is atmosphere, which makes possible earth movement of the airplanes. The seasonal changes on earth like balance of temperature, movement of wind, rain etc. is possible due to atmosphere. The atmosphere also contains life giving and life protecting gases. Thus, our atmosphere is of great importance.

MP Board Class 7th Social Science Solutions

MP Board Class 7th Sanskrit Solutions Chapter 6 प्रयत्नो विधेयः

MP Board Class 7th Sanskrit Solutions Surbhi Chapter 6 प्रयत्नो विधेयः

MP Board Class 7th Sanskrit Chapter 6 अभ्यासः

Mp Board Class 7th Sanskrit Chapter 6 प्रश्न 1.
एक शब्द में उत्तर लिखो
(क) जनानां सद्बुद्धिवृद्धिः केन भवति? [मनुष्यों में सद्बुद्धि की वृद्धि किससे होती है?]
उत्तर:
प्रयत्नेन

(ख) प्रयत्नेन वीराः कान् लङ्घयन्ति? [प्रयत्न से वीर किनको लाँघ जाते हैं?]
उत्तर:
गिरीन्

(ग) प्रयत्नेन के वियत्युत्पतन्ति? [प्रयत्न से कौन आकाश में उड़ते हैं?]
उत्तर:
विज्ञाः

(घ) प्रयत्नेन के विश्वप्रियाः? [प्रयत्न से विश्व में कौन प्रिय हैं?]
उत्तर:
भारतीयाः

(ङ) प्रयत्नादयोग्याः कीदृशाः भवन्ति? [प्रयत्न से अयोग्य कैसे हो जाते हैं?]
उत्तर:
योग्याः।

Mp Board Class 7 Sanskrit Chapter 6 प्रश्न 2.
एक वाक्य में उत्तर लिखो
(क) प्रयत्नेन भारतीयाः कां गताः? [प्रयत्न करने से भारतीयों ने क्या प्राप्त किया?]
उत्तर:
प्रयत्नेन भारतीयाः ऋद्धिं गताः। [प्रयत्न करने से भारतीयों ने वैभव को प्राप्त किया।]

(ख) प्रयत्नात् कः मृदुत्वं प्रयाति? [कैसे प्रयत्न से कोमलता प्राप्त हो जाती है?]
उत्तर:
कठोरः प्रयत्नात् मृदुत्वं प्रयाति। [कठोर प्रयत्न से कोमलता प्राप्त हो जाती है।]

(ग) अस्माभिः कः विधेयः? [हम सबको क्या करना चाहिए?]
उत्तर:
अस्माभिः प्रयत्नो विधेयः। [हम सबको प्रयत्न करना चाहिए।]

(घ) प्रयत्नेन कुत्र जनानां जयः स्यात्? [प्रयत्न करने से मनुष्यों की कहाँ विजय होती है?]
उत्तर:
प्रयत्नेन युद्धे जनानां जयः स्यात्। [प्रयत्न करने से मनुष्यों की युद्ध में विजय होती है।]

(ङ) प्रयत्नेन भारतीयाः कां श्रिताः? [प्रयत्न करने से भारतीय किससे युक्त हो जाते हैं?]
उत्तर:
प्रयत्नेन भारतीयाः मुक्तिं श्रिताः। [प्रयत्न करने से भारतीय मुक्ति से युक्त हो जाते हैं]

Prayatno Vidheya MP Board प्रश्न 3.
शुद्ध वाक्यों के समक्ष ‘आम्’ और अशुद्ध वाक्यों के समक्ष ‘न’ लिखो
(क) प्रयत्नेन भारतीयाः मुक्ताः न अभवन्।
(ख) धीराः परिश्रमेण समुद्रं तरन्ति।
(ग) वैज्ञानिकाः प्रयत्नेन आकाशे उड्डयन्ति
(घ) प्रयत्नेन वीराः गिरीन् न लङ्घयन्ति।
(ङ) प्रयत्नेन असाध्यं साध्यं भवति।
उत्तर:
(क) न
(ख) आम्
(ग) आम्
(घ) न
(ङ) आम्

संस्कृत सुरभि कक्षा 7 MP Board प्रश्न 4.
उचित शब्दों से रिक्त स्थानों को भरो
(क) प्रयत्नेन …………. सिद्धिर्जनानाम्।
(ख) …………. धीराः समुद्रं तरन्ति।
(ग) प्रयत्नेन वीराः ………….।
(घ) प्रयत्नेन ………… भारतीयाः।
(ङ) कठोरः ……….. मृदुत्वं प्रयाति।
उत्तर:
(क) कार्येषु
(ख) प्रयत्नेन
(ग) गिरीन् लङ्घयन्ति
(घ) विश्वप्रियाः
(ङ) प्रयत्नात्।

Mp Board Solution Class 7 Sanskrit प्रश्न 5.
उदाहरण के अनुसार अधोलिखित शब्दों को एकवचन में बदलो
(क) वीराः
(ख) धीराः
(ग) अयोग्याः
(घ) विश्वप्रियाः
(ङ) श्रिताः
(च) गिरीन्
(छ) कार्येषु।
उत्तर:
(क) वीरः
(ख) धीरः
(ग) अयोग्यः
(घ) विश्वप्रियः
(ङ) श्रितः
(च) गिरि
(छ) कार्ये।

Class 7 Sanskrit Chapter 6 MP Board प्रश्न 6.
निम्नलिखित शब्दों के मूलशब्द, विभक्ति और वचन लिखो
(क) युद्धे
(ख) जनानाम्
(ग) प्रयत्नात्
(घ) जयः
(ङ) कठोरः
(च) विज्ञाः
(छ) गिरीन्।
उत्तर:
(क) युद्ध-सप्तमी-एकवचन
(ख) जनषष्ठी-बहुवचन
(ग) प्रयत्न-पंचमी-एकवचन
(घ) जयप्रथमा-एकवचन
(ङ) कठोर-प्रथमा-एकवचन
(च) विज्ञप्रथमा-बहुवचन
(छ) गिरि-द्वितीया-बहुवचन।

कक्षा 7 संस्कृत पुस्तक Mp Board प्रश्न 7.
निम्नलिखित शब्दों के विलोम शब्द लिखो
(क) कठोरः
(ख) अयोग्याः
(ग) सद्बुद्धिः
(घ) धीराः
(ङ) विज्ञाः
(च) गताः।
उत्तर:
(क) मुदः
(ख) योग्याः
(ग) दुर्बुद्धिः
(घ) अधीराः
(ङ) अवज्ञिाः
(च) अगताः।।

Prayatnam Sarva Siddhi Sadhanam In Sanskrit MP Board प्रश्न 8.
निम्नलिखित शब्दों के समानार्थक शब्द लिखो-
(क) परिश्रमेण
(ख) मूर्खाः
(ग) पर्वतान्
(घ) युद्धे
(ङ) प्रयत्नः।
उत्तर:
(क) प्रयत्नेन
(ख) निर्बुद्धयः
(ग) गिरीन्
(घ) संग्रामे
(ङ) प्रयासः।

कक्षा 7 संस्कृत पाठ 6 MP Board प्रश्न 9.
उदाहरण के अनुसार अन्वय की पूर्ति करो
(क) प्रयत्नेन ………. समुद्रं ………. , प्रयत्नेन वीराः ……… लङ्घयन्ति, ………. विज्ञाः वियति ……… , प्रयत्नः ………. , ……… विधेयः।
(ख) प्रयत्नेन जनानां ……. , सिद्धिः …….. जनानां …….. वृद्धि, प्रयत्नेन ……. युद्धे …….. स्यात्, …….. विधेयः, प्रयत्नः ……..।
उत्तर:
(क) धीरा, तरन्ति, गिरीन्, प्रयत्नेन, उत्पतन्ति, विधेयः, प्रयत्नः।
(ख) कार्येषु, प्रयत्नेन, सद्बुद्धिः, जनानां, जयः, प्रयत्नाः, विधेयः।

प्रयत्नो विधेयः हिन्दी अनुवाद

Sanskrit Class 7 Ch 6 MP Board रविः :
श्याम! एषा अतिगभीरा नदी। नद्याम् अपारं जलम् अस्ति मम च भ्राता मोहनः तरति।

श्यामः :
नद्यां मोहनः कथं तरति ? तरणं तु अतिकठिनम्। सः अपारे जले कथं न मज्जति?

रविः :
त्वम् उचितं वदसि यत् तरणम् अतिकठिनं, किन्तु मोहनः तरणस्य प्रयत्नं करोति अतः सः न मज्जति। प्रयत्ने कृते कठिनकार्याणि अपि सरलानि भवन्ति। यथा-

  • प्रयत्नेन एव महाभारतयुद्धे पाण्डवाः जयं प्राप्तवन्तः।
  • अस्माकं भारतदेशः प्रयत्नेन एव परतन्त्रतापाशात् मुक्तः।
  • प्रयत्नेन एव जनाः उत्तुङ्गपर्वतेषु अपि आरोहणं
  • कुर्वन्ति। – प्रयत्नेन एव छात्रः परीक्षायाम् अधिकान् अङ्कान् प्राप्नोति।
  • अतः अस्माभिः पुनः पुनः प्रयत्नः विधेयः। प्रत्यनेन जनाः किं-किं कुर्वन्ति अद्य वयं पाठे पठामः।

अनुवाद :
रवि-श्याम! यह नदी बहुत गहरी है। नदी में अपार जल है और मेरा भाई मोहन तैरता है।

श्याम :
नदी में मोहन कैसे तैरता है? तैरना तो बहुत कठिन है। वह अपार जल में क्यों नहीं डूबता है?

रवि :
तुम उचित कहते हो कि तैरना बहुत कठिन होता है। किन्तु मोहन तैरने का प्रयत्न करता है, अत: वह नहीं डूबता है। प्रयत्न करने पर कठिन कार्य भी सरल हो जाते हैं। जैसे-

  • प्रयत्न करने से ही महाभारत युद्ध में पाण्डवों ने विजय प्राप्त की।
  • हमारा भारत देश प्रयत्न करने से ही पराधीनता के बन्धन से मुक्त हुआ।
  • प्रयत्न से ही लोग ऊँचे पर्वतों पर भी चढ़ाई करते हैं।
  • प्रयत्न से ही छात्र परीक्षा में अधिक अंक प्राप्त करता हैं।
  • इसलिए हमें बार-बार प्रयत्न करना चाहिए। प्रयत्न करने से लोग क्या-क्या करते हैं-आज हम इस पाठ में पढ़ेंगे।

प्रयत्नेन कार्येषु सिद्धिर्जनानां,
प्रयत्नेन सद्बुद्धिवृद्धिर्जनानां।
प्रयत्नेन युद्धे जयः स्याज्जनानां,
प्रयत्नो विधेयः प्रयत्नो विधेयः॥१॥

अनुवाद :
मनुष्यों को प्रयत्न करने से कार्यों में सफलता मिलती है। प्रयत्न करने से मनुष्यों में सद्बुद्धि की वृद्धि होती है। प्रयत्न करने से मनुष्यों को युद्ध में विजय प्राप्त होती है। (इसलिए) प्रयत्न करना चाहिए, प्रयत्न करना चाहिए।

प्रयत्नेन धीराः समुद्रं तरन्ति,
प्रयत्नेन वीराः गिरीन् लङ्घयन्ति।
प्रयत्नेन विज्ञाः वियत्युत्पतन्ति,
प्रयत्नो विधेयः प्रयत्नो विधेयः॥२॥

अनुवाद :
प्रयत्न करने से धैर्यशाली व्यक्ति समुद्र को तैरकर पार कर जाते हैं। प्रयत्न करने से वीर पुरुष पर्वतों को भी लाँघ जाते हैं। प्रयत्नपूर्वक विशेष ज्ञान वाले व्यक्ति आकाश में उड़ते हैं। इसलिए प्रयत्न करना चाहिए, प्रयत्न करना चाहिए।

कठोरः प्रयत्नात् मृदुत्वं प्रयाति,
प्रयत्नादसाध्यं भवत्येव साध्यम्।
प्रयत्नादयोग्याः सुयोग्या भवन्ति,
प्रयत्नो विधेयः प्रयत्नो विधेयः॥३॥

अनुवाद :
कठोर प्रयत्न करने से मनुष्य कोमलता को प्राप्त हो जाता है। प्रयत्न करने से असाध्य भी साध्य हो जाता है। प्रयत्न करने से अयोग्य व्यक्ति भी योग्य हो जाते हैं। इसलिए प्रयत्न करना चाहिए, प्रयत्न करना चाहिए।

प्रयत्नेन मुक्तिं श्रिताः भारतीयाः,
प्रयत्नेन ऋद्धिं गताः भारतीयाः।
प्रयत्लेन विश्वप्रियाः भारतीयाः,
प्रयत्नो विधेयः प्रयत्नो विधेयः॥४॥

अनुवाद :
प्रयत्न करने से भारतीय लोग मुक्ति से युक्त हो जाते हैं। प्रयत्न करने से भारतीयों ने ऋद्धि (वैभव) को प्राप्त किया। प्रयत्न करने से भारतीय विश्व में प्रिय बन गये। इसलिए प्रयत्न करना चाहिए, प्रयत्न करना चाहिए।

प्रयत्नो विधेयः शब्दाथा:

मज्जति = डूबता है। विधेयः = करना चाहिए। धीराः = धैर्यशाली लोग। विज्ञाः = बुद्धिमान लोग। वियति = आकाश में। मृदुत्वं = कोमलता। असाध्यम् = कठिन। सिद्धिम् = सम्पन्नता को। ऋद्धिम् = वैभव को। सद्बुद्धिवृद्धि = अच्छी बुद्धि की वृद्धि। लङ्घयन्ति = पार कर जाते हैं। उत्प्रतन्ति = उड़ते हैं। प्रयाति = प्राप्त हो जाता है। परतन्त्रतापाशात् = पराधीनता के बन्धन से। उत्तुङ्गपर्वतेषु = ऊँचे पर्वतों पर। स्यात् = होती है।

MP Board Class 7th Sanskrit Solutions

MP Board Class 7th Hindi Bhasha Bharti Solutions Chapter 15 छोटा जादूगर

MP Board Class 7th Hindi Bhasha Bharti Solutions Chapter 15 छोटा जादूगर

MP Board Class 7th Hindi Bhasha Bharti Chapter 15 पाठ का अभ्यास

बोध प्रश्न

छोटा जादूगर का प्रश्न उत्तर Class 7 MP Board प्रश्न 1.
निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर लिखिए

(क) छोटे जादूगर से लेखक की पहली मुलाकात कहाँ
उत्तर
छोटे जादूगर से लेखक की पहली मुलाकात कार्निवाल के मैदान में हुई।

(ख) लेखक ने छोटे जादूगर से पहली बार मिलने पर क्या पूछा?
उत्तर
लेखक ने छोटे जादूगर से पहली बार मिलने पर पूछा कि उस पर्दे में क्या है?

(ग) छोटे जादूगर का खेल उस दिन क्यों नहीं जमा ?
उत्तर
छोटे जादूगर का खेल उस दिन इसलिए नहीं जमा क्योंकि उसे अपनी बीमार माँ की बीमारी की दशा सताये जा रही थी। साथ ही उसे माँ के कहे शब्द बार-बार उसके मस्तिष्क में काँध रहे थे कि वह उस दिन जल्दी लौटकर आ जाए, क्योंकि उनकी घड़ी समीप ही थी।

(घ) बालक का नाम छोटा जादूगर क्यों पड़ा?
उत्तर
बालक की उम्र तेरह-चौदह वर्ष की रही होगी। वह अपनी जीविका के लिए ताश, गुड़िया, बन्दर आदि के खेल दिखाता था। इन खेलों से लोगों का मनोरंजन करता था। इसलिए उसका नाम छोटा जादूगर पड़ गया।

(ङ) छोटे जादूगर के किन-किन गुणों ने तुम्हें प्रभावित किया ?
उत्तर
छोटा जादूगर दुःख और पीड़ा की अवस्था में धीरज धरे हुआ था। वह अपनी माँ की बीमारी की दवाई के लिए खेल दिखाता है। वह किसी के सामने भीख के लिए हाथ नहीं बढ़ाता है। उसे परिश्रम करने में विश्वास है। वह बोलचाल में चतुर है, साहसी है। वह अभिवादनशील है।

छोटा जादूगर प्रश्न उत्तर MP Board प्रश्न 2.
रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए
(क) …………के मैदान में बिजली जगमगा रही थी।
(ख) मैं सच कहता हूँ बाबूजी ………… बीमार हैं।
(ग) ………… कहिए यह मेरा नाम है।
(घ) माँ ने कहा था कि आज चले आना मेरी घड़ी …………. है।
उत्तर
(क) कार्निवाल
(ख) माँ
(ग) छोटा जादूगर
(घ) तुरन्त, समीप।

भाषा अध्ययन

Chota Jadugar Question Answer In Hindi MP Board प्रश्न 1.
निम्नलिखित शब्दों का शुद्ध उच्चारण करते हुए वाक्यों में प्रयोग कर लिखिए
प्रगल्भता, तथ्य, उद्यान, स्वार्थी, इया, धैर्य।
उत्तर

  1. बालकों में प्रगल्भता का गुण शिक्षा से विकसित होता
  2. उसके तर्क तथ्यपूर्ण थे।
  3. देशी दवाओं की प्रदर्शनी शहर के प्रसिद्ध पालिका उद्यान में लगाई गई है।
  4. कुछ स्वार्थी लोग शहर के शान्त वातावरण को बिगाड़
  5. ईर्ष्या से मनुष्य की विचार-शक्ति दूषित हो जाती है।
  6. विपत्ति में धैर्य से कार्य लेना चाहिए।

Chota Jadugar Story Class 7 MP Board  प्रश्न 2.
निम्नलिखित तालिका के ‘क’ खण्ड में मुहावरे और ‘ख’ खण्ड में अर्थ दिए हैं। ‘ग’ खण्ड में मुहावरों के सामने सही अर्थ लिखिए।
छोटा जादूगर के प्रश्न उत्तर MP Board
उत्तर
1.→ (य), 2. → (द), 3. + (अ), 4.→ (स), 5.+ (ब)।

पाठ 15 छोटा जादूगर MP Board प्रश्न 3.
संवादपूर्ण उतार चढ़ाव (अनुतान) वाले पाँच वाक्य लिखिए और उन्हें बोलकर प्रभाव पैदा करने का प्रयास करिए, अर्थ पर भी ध्यान दीजिए।
उत्तर
“माता जी विदेश गई हैं।” “क्यों?
“अपनी पढ़ाई के लिए” सगर्व बोला
“और तुम्हारी छोटी बहन” ?
“वह यहाँ पढ़ती है।”
“और तुम यहाँ क्या कर रहे हो ?”

छोटा जादूगर कहानी के प्रश्न उत्तर Class 7 MP Board प्रश्न 4.
पाठ में से विशेषण विशेष्य छाँटकर तालिका बनाइए
उत्तर
पक्का निशानेबाज, लाल कमलिनी, छोटी झील, छोटा जादूगर, समग्र संसार।
उपर्युक्त में रेखांकित शब्द विशेषण हैं और शेष विशेष्य।

छोटा जादूगर पाठ का सारांश MP Board प्रश्न 5.
नीचे लिखे शब्दों में अनुस्वार के स्थान पर पंचम वर्ण का प्रयोग कीजिए
क-वर्ग-कंगन, अंक, शंख, गंगा।
च-वर्ग-पंच, गुंजन, खंजन, रंजन।
ट-वर्ग-पंडा, पंडित, घंटा, ठंडा।
त-वर्ग-पंत, चंदन, धंधा, कंधा।
प-वर्ग-पंप, कंप, मंदिर, दंभ।
उत्तर
क-वर्ग-कङ्गन, अङ्क, शङ्ख, गंगा।
च-वर्ग-पञ्च, गुञ्जन, खञ्जन, रजन।
ट-वर्ग-पण्डा, पण्डित, घण्टा, ठण्डा।
त-वर्ग-पन्त, चन्दन, धन्धा, कन्धा।
प-वर्ग-पम्प, कम्प, मन्दिर, दम्भ।

छोटा जादूगर परीक्षोपयोगी गद्यांशों की व्याख्या 

1. कार्निवाल के मैदान में बिजली जगमगा रही थी। मैं खड़ा था फव्वारे के पास, जहाँ एक लड़का चुपचाप शरबत पीने वालों को देख रहा था। उसके गले में फटे करते के ऊपर से एक मोटी-सी सूत की रस्सी पड़ी थी और जेब में कुछ ताश के पत्ते थे। उसके मुख पर गम्भीर विषाद के साथ धैर्य की रेखाएँ थीं। मैं उसकी ओर न जाने क्यों आकर्षित हुआ।

सन्दर्भ-प्रस्तुत गद्यांश ‘खेटा जादूगर’ नामक कहानी से लिया गया है। इसके लेखक जयशंकर प्रसाद हैं।

प्रसंग-छोटा जादूगर का वर्णन कहानीकार ने वास्तविक – रूप में प्रस्तुत किया है।

व्याख्या-लेखक कहता है कि कलकत्ता के कार्निवाल नामक मैदान में बिजली का उजाला चारों ओर फैला हुआ था। चारों ओर बिजली की चकाचौंध थी। लेखक भी स्वयं वहाँ फब्बारे के पास खड़ा हुआ था। यहीं पर पास में ही एक चौदह-पन्द्रह वर्षका लड़का भा खड़ा था जो चुपचाप उन लागा को देख रहा था जो शरबत पी रहे थे। वह लड़का एक कुरता पहने हुए था। यह कुरता फटा हुआ था। उसने अपनी गरदन में कुरते के ऊपर सूत की एक मोटी रस्सी डाली हुई थी। उसकी जेब में कुछ ताश के पत्ते थे। उसके चेहरे से पता चलता था कि वह बहुत अधिक दु:खी है, परन्तु वह धैर्यवान था। लेखक स्वयं । नहीं जान पा रहा है कि वह उस लड़के की और क्यों आकर्षित हो गया है।

2. कलकत्ता के सुरम्य बॉटेनिकल उद्यान में लाल कमलिनी से भरी हुई एक छोटी झील के किनारे घने वृक्षों की छाया में अपनी मण्डली के साथ बैठा हुआ मैं जलपान कर रहा था। इतने में वही छोटा जादूगर दिखाई पड़ा।

सन्दर्भ-पूर्व की तरह।

प्रसंग-सुन्दर बॉटनिकल उद्यान में छोटे जादूगर से लेखक । की मुलाकात का वर्णन किया गया है।

व्याख्या-कलकत्ता में बॉटनिकल उद्यान है। वह अति – रमणीक है, सुन्दर है। उस उद्यान में (बगीचे में) एक छोटी-सी झील है। वह पानी से भरी हुई है। उसमें कमलिनी की लताएँ हैं। वह लाल कमलिनी है। इसी झील के किनारे अनेक घने छायादार पेड़-पौधे खड़े हैं। उन पेड़ों की छाया में लेखक भी अपने मित्रों के साथ बैठा हुआ था। वे सभी जलपान (नाश्ता) कर रहे थे। तभी वहाँ वही लड़का जो चौदह-पन्द्रह वर्ष का था, दिखाई दिया। लेखक उसे छोटा जादूगर के नाम से पुकारता है।

छोटा जादूगर शब्दकोश

विषाद = कष्ट, पीड़ा; तमाशा = खेल (मनोरंजन के लिए), दृश्य; जलपान = नाश्ता, कलेवा; अविचल = अचल, स्थिर; धैर्य-आश्चर्यचकित, संज्ञाहीन; तिरस्कार = अपमान; उद्यान = बगीचा, उपवन; स्तब्ध = संज्ञाहीन, आश्चर्यचकित; प्रगल्भता = चतुराई से साहसपूर्वक बोलना; पथ्य = रोगी को दिए जाने वाला भोजन; वाचालता = अधिक बोलना; उज्ज्वल = चमकीला, कान्तिवान; गर्व = घमण्ड, गौरव की भावना, । अभिमान; बॉटेनिकल = वनस्पति से सम्बन्धित; जीविका = रोजी-रोटी, जीवन-यापन करने का साधन; समग्र – सम्पूर्ण, पूरा।

MP Board Class 7th Hindi Solutions

MP Board Class 7th Hindi Sugam Bharti Solutions Chapter 17 जीवन दीप

MP Board Class 7th Hindi Sugam Bharti Solutions Chapter 17 जीवन दीप

MP Board Class 7th Hindi Sugam Bharti Chapter 17 प्रश्न-अभ्यास

वस्तुनिष्ठ प्रश्न

Mp Board Solution Class 7 Chapter 17 जीवन दीप प्रश्न 1.
(क) सही जोड़ी बनाइए
1. चित्र = (क) कारागार
2. कैदी = (ख) पतवार
3. जीवन नौका = (ग) चित्रकार
4. क्रूरता = (घ) राजा
5. विनयी = (ङ) कुसंगति
उत्तर-
1. – (ग)
2. – (क)
3. – (ख)
4. – (ङ)
5. – (घ)

Mp Board Solution 7 Chapter 17 जीवन दीप प्रश्न (ख)
दिए गए शब्दों में से उपयुक्त शब्द का चयन कर रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए

1. चित्र को देखकर कैदी …………. रोने लगा। (फूट-फूटकर/डरकर)
2. यात्रियों ने कहा………….. किस काम का? (लूट का माल/पराया धन)
3. रास्ते के एक किनारे पर एक …………… बैठा था। (भिखारी/साधु)
4. आदमी अपनी …………… से खुद अपनी पहचान बता देते हैं। (वाणी/शक्ल)
उत्तर-
1. फूट-फूटकर,
2. पराया धन,
3. भिखारी,
4. वाणी।

MP Board Class 7th Hindi Sugam Bharti Chapter 17 अति लघु उत्तरीय प्रश्न

प्रश्न 2.
निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर एक-एक वाक्य में लिखिए

(क) चित्रकार का कौन-सा चित्र सबसे ज्यादा पसंद किया गया?
उत्तर-
जिस चित्र में बालक के मुख से भोलेपन, सरलता और दीनता के भाव उजागर हो रहे थे वह चित्र चित्रकार सबसे अधिक पसंद किया गया।

(ख) चित्रकार किस तलाश में कारगार गया था?
उत्तर-
चित्रकार ऐसे व्यक्ति का चित्र बनाना चाहता था जिसके मुख से धूर्तता, क्रूरता और स्वार्थ लिप्सा फूट पड़ती हो।

(ग) पहले यात्री ने अपने दोनों झोलों में क्या भरकर रखा था?
उत्तर-
पहले यात्री के आगे के झोले में बुराई तथा पीछे के झोले में अच्छाई थी।

(घ) महाराज! आपने इधर से किसी जानवर के भागने की आवाज सुनी? यह विनम्र वाणी किस व्यक्ति की थी?
उत्तर-
महाराज! आपने इधर से किसी जानवर के भागने की आवाज सुनी? वह विन्रम वाणी राजा की थी।

MP Board Class 7th Hindi Sugam Bharti Chapter 17 लघु उत्तरीय प्रश्न

प्रश्न 3.
निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर तीन से पाँच वाक्यों में लिखिए

(क) चित्रकार किस प्रकार का चित्र बनाना चाहता था?
उत्तर-
चित्रकार ऐसे व्यक्ति का चित्र बनाना चाहता था जिसके मुख से धूर्तता, क्रूरता और स्वार्थ लिप्सा फूट पड़ती हो।

(ख) अपना पहला चित्र देखकर कैदी क्यों रोने लगा?
उत्तर-
अपना पहला चित्र देखकर कैदी इसलिए रोने लगा कि मैं पहले कितना भोला था और अब यह दशा मेरी कुसंगति के कारण ही हुई है।”

(ग) तीसरे यात्री ने झोलों में रखी सामग्री के बारे में क्या स्पष्टीकरण दिया?
उत्तर-
तीसरे यात्री ने कहा कि पीछे वाले झोले में दूसरों की जो बुराइयाँ मुझे मिलती हैं, उन्हें डाल देता हूँ। उसमें नीचे मैंने बड़ा छेद बना दिया है, जिसमें से वे बुराइयाँ गिरती जाती हैं और उन्हें भूल जाता हूँ ‘इस तरह दूसरों के उपकार और उनकी अच्छाइयाँ ही मेरे सामने रहती है और मेरा जीवन उत्साह से भरा रहता है।

(घ) वाणी से आदमी की पहचान किस प्रकार होती है? पाठ के आधार पर इसका उत्तर दीजिए।
उत्तर-
साधु ने कहा-“भाई, आदमी अपनी वाणी से खुद अपनी पहचान बता देता है। जो जितना बड़ा होता है वह उतना ही उम्र और विनयी होता है और दूसरों का सम्मान करता है।”

(ङ) “यह भार मेरे लिए वैसे ही है, जैस चिड़ियों के लिए पंख।’ इस कथन में कौन सा भाव झलकता है?
उत्तर-
तीसरा यात्री कहता है कि इस पीछे वाले झोले में दूसरों की जो बुराइयाँ मुझे मिलती हैं, उन्हें डाल देता हूँ। उसमें नीचे मैंने बड़ा छेद बना दिया है, जिसमें से वे बुराइयाँ गिरती जाती हैं।

भाषा की बात

प्रश्न 4.
नीचे दिए गए शब्दों के शुद्ध उच्चारण कीजिएविक्रय, क्रूरता, वाणी, चित्र, गुण
उत्तर-
छात्र स्वयं करें।

प्रश्न 5.
निम्नलिखित शब्दों की वर्तनी शुद्ध कीजिए-
प्रतिया, अभिपराय, आशचर्य, कुसंगति, कुटुम्बीयों, अच्छाईयां
उत्तर-
शब्द शुद्ध वर्तनी
प्रतिया = प्रतियाँ
अभिपराय = अभिप्राय
आशचर्य = आश्चर्य
कुसंगति = कुसंगति
कुटुंबीयों = कुटुंबियों
अच्छाईयाँ = अच्छाइयाँ

प्रश्न 6.
पाठ में आई लोकोक्तियों का अर्थ बताते हुए नए वाक्य बनाइए
(i) अब पछताय होत क्या, जब चिड़ियां चुग गई। खेत।
(ii) जाके पांव न फटी बिबाई, सो क्या जाने पीर पराई।
(iii) तुम डाल-डाल, हम पात-पात।
उत्तर-
(i) अब पछताय होत क्या, जब चिड़ियां चुग गईं खेत।
अर्थ-अवसर चूकने के बाद पछताने से कोई लाभ नहीं होता।
वाक्य-पूरे वर्ष तो परिश्रम नहीं किया। परीक्षा में फेल हो जाने पर अब क्यों रो रहे हो? अरे, अब पछताए होत क्या जब चिड़िया चुग गई खेत।

(ii) जाके पैर न फटी बिवाई, सो क्या जाने पीरपराई।
अर्थ-कष्ट सहन करने वाले ही दूसरों के कष्ट का अनुभव कर सकते हैं।
वाक्य-आलीशान बंगलों में रहने वाले धनाढ्य लोग गरीबों के दुखों को क्या समझे? किसी ने सही ही कहा है-जाके पैर न फटी बिवाई, सो क्या जाने पीर पराई।

(iii) तुम डाल-डाल, हम पात-पात।
अर्थ-किसी की चाल का जवाब देना।
वाक्य-तुमने क्या सोचा था, हमारे पास कोई जवाब नहीं था, तुम डाल-डाल, हम पात-पात।

प्रश्न 7.
निम्नलिखित रेखांकित शब्दों में विशेषण कौन-कौन से प्रकार है, लिखिए।
(क) पहले यात्री ने अपने झोले में अच्छाइयाँ भर रखी थी।
(ख) मुझे थोड़ा पानी पिला दो।
(ग) इस भारी थैले को अपने पास रखिए।
(घ) रास्ते के किनारे एक दुबला व्यक्ति बैठा था।
उत्तर-
1. संख्यावाचक विशेषण
2. परिमाणवाचक विशेषण
3. सार्वनामिक विशेषण
4. गुणवाचक विशेषण

कुसंगति का फल

चित्रकार ऐसे व्यक्ति का चित्र बनाना चाहता है जो भोलेपन, सरलता और दीनता के भाव लिए हो। कठिन परिश्रम के बाद उसे एक बालक मिलता है जिसमें उपर्युक्त सारे भाव थे। चित्रकार ने उसका चित्र बनाया तथा उसकी ढेरसारी प्रतियाँ बेची। देखते-ही-देखते वह धनवान बन जाता है। कुछ समय पश्चात् चित्रकार को एक क्रूर, स्वार्थी और लालची व्यक्ति का चित्र बनाने की सूझती है। तब वह जेल पहुँचता है, वहाँ उसे वैसा ही क्रूर व्यक्ति मिलता है। चित्रकार उसे बताया है कि पंद्रह वर्ष पहले उसने एक भोले बच्चे की तस्वीर बनाई थी। तब कैदी घूट-फूट कर रोने लगा। उसने चित्रकार को बताया कि वही बचपन का भोला था। उसने बताया कि गलत संगत के कारण ऐसी हालत हुई है।

जीवन दीप संदर्भ-प्रसंग सहित व्याख्या

एक चित्रकार ऐसे ……………… नाना चाहता हूँ। (पृ. 97)

शब्दार्थ-दीनता = दुःखी; बिक्री = बेचना; मालामाल = धनी; पुष्टता = बुरा भाव, क्रूरता = निर्दयता, लिप्सा = लालच, कारागार = जेल।

संदर्भ-प्रस्तुत पंक्तियाँ हमारी पाठ्य-पुस्तक ‘सुगम-भारती (हिंदी सामान्य) भाग-7 के पाठ-17 ‘जीवन दीप’ में उद्धत ‘कुसंगति का फल’ से ली गई हैं।

प्रसंग-इमसें कुसंगति का परिणाम दिखाया गया है। व्याख्या-चित्रकार को एक भोली और दीन दिखने वाली सूरत की जरुरत होती है। मेहनत से उसे एक बालक में ये सारी छवियाँ दिख जाती हैं। वह उसका चित्र बनाकर तथा उसकी अनेक प्रतिलिपियाँ बेचकर मालामाल हो जाता है। दस-पंद्रह साल बाद चित्रकार एक ऐसे चेहरे को ढूँढता है जिसमें से धूर्तता, क्रूरता और स्वार्थ लिप्सा झलकती हो। अतंतः उसे ऐसा चेहरा एक कारागार में, एक कैदी में मिल गया। चित्रकार उसे कहता है कि वह उसका चित्र बनाना चाहता है।

विशेष-

  • भाषा का सरल रुप है।

वाणी से आदमी की पहचान

एक बार किसी राज्य में राजा, मंत्री, हवलदार और सिपाही शिकार पर निकले। रास्ते में पेड़ के नीचे एक . साधु बैठा था। सिपाही ने साधु से पूछा-अरे! ओ साधु! ‘किसी जानवर भागने की आवाज तुमने सुनी?’ साधु ने मना कर दिया। फिर हवलदार ने पूछा- “क्यों साधु, तुमने किसी जानवर के भागने की आवाज सुनी?’ साधु ने नहीं कह दिया। उसके बाद राजा के मंत्री ने साधु से पूछा-महाराज! आपने इधर से किसी जानवर की भागने की आवाज सुनी?” साधु ने हाथ जोड़ कर कहा-नहीं राजा जी, मैंने नहीं सुनी।” एक आदमी पास में खड़ा था, उसने साधु से पूछा-बिना देखे आपने कैसे पहचान लिया कि कौन हवलदार है, कौन मंत्री और कौन राजा?” साधु ने कहा-जो जितना बड़ा होता है वह उतना ही नम्र और विनयी होता है और दूसरों का सम्मान करता है।”

जीवन दीप संदर्भ-प्रसंग सहित व्याख्या

एक बार राजा……………….सम्मान करता है। (पृ. 98)

शब्दार्थ-अभिप्राय = मतलब, अर्थ;

संदर्भ-प्रस्तुत पंक्तियाँ हमारी पाठ्य-पुस्तक ‘सुगम-भरती’ (हिंदी सामान्य) भाग-7 के पाठ-17 ‘जीवन दीप’ की ‘वाणी से आदमी की पहचान’ से ली गई हैं।

प्रसंग-इसमें लोगों की वाणी से आदमी की पहचान के बारे में बताया गया है।

व्याख्या-इस बार राजा अपने मंत्री, हवलदार और सिपाही के साथ शिकार पर निकला। रास्ते में एक पेड़ के नीचे एक अंधा साधु बैठा था। सिपाही ने साधु से पूछा-अरे! ओ साधु-किसी जानवर के भागने की आवाज तुमने सुनी?’ साधु ने उसे विनम्रता से ना कह दिया। फिर हवलदार ने साधु से पूछा-“क्यों साधु, तुमने किसी जानवर के भागने की आवाज सुनी?” साधु ने कहा-“हवलदार जी, मैंने नहीं सुनी।” उसके बाद मंत्री ने पूछा- “सूरदासजी, तुमने किसी के भागने की आवाज सुनी?” साधु ने कहा-“नहीं मंत्री जी हमने नहीं सुनी।” – उसके बाद राजा ने पूछा- “महाराज! आपने इधर से किसी जानवर के भागने की आवाज सुनी?” साधु ने आदरपूर्वक ना कह दिया। पास से खड़े व्यक्ति ने साधु से कहा कि वे देखे कैसे जान गए कि कौन राजा है और कौन सिपाही? साधु से कहा-आदमी की बोली से पता चल जाता है कि जो जितना नम्र और विनयी होता है, दूसरों का उतना ही सम्मान करता है।

अच्छाइयाँ-बुराइयाँ

एक चौराहे पर तीन यात्री मिले। तीनों के कंधे पर आगे और पीछे दो पोटली लटकी थीं। पहले यात्री की आगे की पोटली में बुराइयाँ और पीछे कुटुंबियों और उपकारी मित्रों की भलाइयाँ भरी थी। उसकी नजर सदैव आगे की झोली पर रहती थी इसलिए उसका मन कुढ़ता रहता था। दूसरे की झोली में आगे अच्छाइयाँ और पीछे बुराइयाँ थी। इसलिए वह आगे की झोली देखकर खुश होता रहता था। उसकी नजर पीछे नहीं जाती थी। तीसरे यात्री के आगे का झोला काफी भारी है, उसमें दूसरों के गुण, उपकार और भलाइयाँ थी जबकि पीछे के झोली हल्की थी और उसमें वह कहता, मेरा जीवन उत्साह से भरा रहता था।

जीवन दीप संदर्भ-प्रसंग सहित व्याख्या

एक चौराहे……………………से भरा रहता है। (पृ. 99)

शब्दार्थ- पराया = दूसरे की संपत्ति; पतवार = नाव को खेने वाली लकड़ी, जिसका एक सिरा चपटा होता है। (चप्पू)। माजरा = घटना, दृश्य, घटना क्रम, वृत्तांत।

संदर्भ-प्रस्तुत पंक्तियाँ हमारी पाठ्य-पुस्तक ‘सुगम-भारती’ (हिंदी सामान्य) भाग-7 के पाठ-17 ‘जीवन दीप’ की ‘अच्छाइयाँ-बुराइयाँ’ से ली गई हैं।

प्रसंग-इसमें अच्छाई एवं बुराई के संदर्भ में कहा गया है।

व्याख्या-तीन यात्री एक चौराहे पर मिलते है। तीनों के काव्य पर लाठी है जिसमें आगे और पीछे झोला लटक रहा है। पहले यात्री के आगे के झोले में बुराइयाँ थीं ओर पीछे अच्छाइयाँ, इसलिए मन स्वार्थी और कपटी था। दूसरे यात्री के आगे के झोले में अच्छाइयाँ और पीछे के झोले में बुराइयाँ थी, अतः उसकी नजर सदैव तीसरे यात्री का आगे का झोला भारी था तथा पीछे का झोला हल्का था, ऐसा इसलिए क्योंकि आगे के झोले में अच्छाइयाँ तथा पीछे बुराइयाँ थी, उसने बुराइयों के झोले में छेद इसीलिए उसका जीवन उत्साह से भरा रहता है।
विशेष-अच्छाइयों और बुराइयों के बारे में बताया गया है।

MP Board Class 7th Hindi Solutions

MP Board Class 7th Sanskrit Solutions Chapter 10 महर्षिः पाणिनिः

MP Board Class 7th Sanskrit Solutions Surbhi Chapter 10 महर्षिः पाणिनिः

MP Board Class 7th Sanskrit Chapter 10 अभ्यासः

Mp Board Class 7 Sanskrit Chapter 10 प्रश्न 1.
एक शब्द में उत्तर लिखो-
(क) हरिकृष्णस्य भ्राता किं पठति? [हरिकृष्ण के भाई क्या पढ़ते हैं?]
उत्तर:
माहेश्वर सूत्राणि

(ख) अष्टाध्यायिग्रन्थे कति अध्यायाः सन्ति? [अष्टाध्यायी ग्रन्थ में कितने अध्याय हैं?]
उत्तर:
अष्टाध्यायाः

(ग) पाणिनेः पितुः नाम किम्? [पाणिनी के पिता का नाम क्या था?]
उत्तर:
पाणी

(घ) माहेश्वरसूत्रेषु किं विज्ञानम् अस्ति? [माहेश्वर सूत्रों में कौन-सा विज्ञान है?]
उत्तर:
स्वरविज्ञानम्

(ङ) शलातुर ग्रामः कुत्र अस्ति? [शलातुर गाँव कहाँ है?]
उत्तर:
पाकिस्तान देशे।

कक्षा 7 संस्कृत पाठ 10 MP Board प्रश्न 2.
एक वाक्य में उत्तर लिखो
(क) पाणिनिः कः? [पाणिनि कौन थे?]
उत्तर:
पाणिनिः संस्कृत व्याकरणस्य नियमानां रचयिता। [पाणिनि संस्कृत व्याकरण के नियमों के रचयिता थे।]

(ख) त्रयः मुनयः के? [तीन मुनि कौन थे?]
उत्तर:
त्रयः मुनयः सन्ति-प्रथमः सूत्रकारः पाणिनिः, द्वितीयः वाक्यकार: वररुचिः, तृतीयः च भाष्यकार: पतञ्जलि। [तीन मुनि हैं- पहले सूत्रकार पाणिनि, दूसरे वाक्यकार वररुचि और तीसरे भाष्यकार पतञ्जलि।]

(ग) पाणिनेः जन्मस्थानं किम्? [पाणिनि का जन्म स्थान क्या है?]
उत्तर:
पाणिनेः जन्मस्थानं पाकिस्तान देशस्य शलातुर नामकं ग्रामम् अस्ति। [पाणिनि का जन्म स्थान पाकिस्तान देश का शलातुर नामक गाँव है।]

(घ) पाणिनेः कालः कः? [पाणिनि का क्या समय है?]
उत्तर:
पाणिनेः कालः प्रायः ईसा पूर्व ५२० तः ४६० पर्यन्तम् आसीत्। [पाणिनि का समय प्राय:५२० से ४६० ईसा पूर्व था।]

संस्कृत कक्षा 7 पाठ 10 MP Board प्रश्न 3.
उचित मेल करो-
Mp Board Class 7 Sanskrit Chapter 10
उत्तर:
(क) → (2)
(ख) → (3)
(ग) → (4)
(घ) → (5)
(ङ) → (1)

Class 7 Sanskrit Chapter 10 Hindi Translation MP Board प्रश्न 4.
कोष्ठक के शब्दों का प्रयोग करके रिक्त स्थानों को भरो (चत्वारः, ढक्कात्, पाणिनिः, तक्षशिला, व्याकरणम्)
(क) व्याकरण नियमानां रचयिता …………. ।
(ख) …………. विश्वविख्यातम् अध्ययनकेन्द्रमासीत्।
(ग) प्रत्येकस्मिन् अध्याये ………….. पादाः सन्ति।
(घ) कृत्स्नं …………. प्रोक्तं तस्मै पाणिनये नमः।
(ङ) ताण्डवसमये महेश्वरः ………… एतानि सूत्राणि निःसृतानि।
उत्तर:
(क) पाणिनिः
(ख) तक्षशिला
(ग) चत्वारः
(घ) व्याकरणम्
(ङ) ढक्कात्।

Sanskrit Class 7 Chapter 10 MP Board प्रश्न 5.
उचित को लिखो
(क) विशिष्टं ज्ञानम्
(ख) पाणेः पुत्रः
(ग) महेश्वरादागतानि सूत्राणि
(घ) अष्टाध्यायाः अत्र सन्तीति।
(ङ) पाणिनिः, वररुचिः, पतञ्जलिः।
उत्तर:
(क) विज्ञानम्
(ख) पाणिनिः
(ग) माहेश्वरसूत्राणि
(घ) अष्टाध्यायी
(ङ) त्रयः मुनयः।

महर्षिः पाणिनिः हिन्दी अनुवाद

Sanskrit Class 7 Chapter 10 Solutions MP Board रमणः :
अइउण् ………… हल्

Class 7th Subject Sanskrit Chapter 10 MP Board हरिकृष्णः :
भ्रातः! किं पठसि? वेदघोष इव श्रूयते।

Class 7th Sanskrit 10 Chapter MP Board रमणः :
माहेश्वरसूत्राणि पठामि।

Class 7th Sanskrit Chapter 10 MP Board हरिकृष्णः :
एतानि सूत्राणि महेश्वरेण रचितानि किम्?

Class 7 Sanskrit Chapter 10 MP Board रमणः :
शिवताण्डवसमये महेश्वरस्य ढक्कातः निस्सृतानि सूत्राणि एतानि। एवं महेश्वरात् आगतानि सन्ति, अतः माहेश्वरसूत्राणि इति कथ्यन्ते। पाणिनिना रचितानि सन्ति।

हरिकृष्ण: :
क: अयं पाणिनिः। रमणः-पाणिनिः संस्कृतव्याकरणस्य नियमानां रचयिता। हरिकृष्णः-व्याकरणस्य नियमाः के?

रमण: :
प्रायः ४००० व्याकरणनियमाः सन्ति। तान्येव पाणिनीयसूत्राणि इति कथ्यन्ते। एतेषां सूत्राणां सङ्ग्रहग्रन्थः एव ‘अष्टाध्यायी’ इति।

अनुवाद :
रमण: :
अइउण् ………… हल्।

हरिकृष्ण :
भाई! क्या पढ़ रहे हो? वेद की स्वरध्वनिसी सुनाई देती है।

रमण :
माहेश्वर सूत्रों को पढ़ रहा हूँ।

हरिकृष्ण :
इन सूत्रों की क्या महेश्वर ने रचना की थी?

रमण :
शिव के ताण्डव के समय महेश्वर के डमरू से निकले हुए ये सूत्र हैं। इस प्रकार महेश्वर से आये हुए हैं, अतः महेश्वर सूत्र कहे जाते हैं। पाणिनि के द्वारा इनकी रचना की गई है।

हरिकृष्ण ;
ये पाणिनि कौन थे?

रमण :
पाणिनि संस्कृत व्याकरण के नियमों के रचयिता थे।

हरिकृष्ण :
व्याकरण के क्या नियम हैं?

रमण :
प्रायः चार हजार (४०००) व्याकरण के नियम हैं। वे ही पाणिनि के सूत्र कहे जाते हैं। इन सभी सूत्रों का संग्रह ग्रन्थ ही ‘अष्टाध्यायी’ है।

हरिकृष्ण :
किम् अत्र अष्ट अध्यायाः सन्ति?

रमण :
आम्! अत्र अष्ट अध्यायाः सन्ति! प्रत्येकस्मिन् अध्याये चत्वारः पादाः भवन्ति। आहत्य प्रायः ४००० सूत्राणि।

हरिकृष्ण :
अग्रज! पाणिनेः जन्मविषये ज्ञातुम् इच्छामि।

रमण :
पाणिनेः जन्म वर्तमान पाकिस्तानस्य शलातुर ग्रामे अभवत्। सः ग्रामः तक्षशिला नगरस्य समीपे अस्ति। तक्षशिला विश्वविख्यातम्-अध्ययनकेन्द्रमासीत्।

हरिकृष्णः :
पाणिनेः कालः कदा आसीत्?

रमण :
विद्वांसः वदन्ति पाणिनेः कालः प्रायः ईसा पूर्व ५२० तः ४६० पर्यन्तम् आसीदिति।

अनुवाद :
हरिकृष्ण :
क्या इसमें आठ अध्याय हैं?

रमण :
हाँ! इसमें आठ अध्याय हैं। प्रत्येक अध्याय में चार पाद होते हैं। कुल मिलाकर ४००० (चार हजार) सूत्र हैं।

हरिकृष्ण :
हे बड़े भाई! पाणिनि के जन्म के विषय में जानना चाहता हूँ।

रमण :
पाणिनि का जन्म पाकिस्तान के शलातुर गाँव में हुआ था। वह गाँव तक्षशिला नगर के पास है। तक्षशिला विश्व में प्रसिद्ध अध्ययन केन्द्र था।

हरिकृष्ण :
पाणिनि का समय कब था?

रमण :
विद्वान बतलाते हैं कि पाणिनि का सम प्रायः ईसा पूर्व ५२० से ४६० तक था।

हरिकृष्णः :
पाणिनेः मातापित्रोः नाम किम्?

रमणः :
मातुः नाम दाक्षिः, पितुः नाम पाणी इति। सोऽयं दाक्षीपुत्रः पाणिनिः एव महावैयाकरणः त्रिषु मुनिषु अन्यतमः अस्ति।

हरिकृष्णः :
त्रयः मुनयः के?

रमणः :
प्रथमः सूत्रकारः पाणिनिः द्वितीयः वाक्यकार: वररुचिः तृतीयः तु भाष्यकार: पतञ्जलिः इति एते त्रयः मुनयः व्याकरणस्य प्रवर्तकाः।

हरिकृष्णः :
भ्रातः व्याकरणं नाम किम्?

रमणः :
व्याकरणं नाम एक विशिष्टं शास्त्रम् अस्ति। यत्र बहुविशिष्टं ज्ञानं वर्तते।

अनुवाद :
हरिकृष्ण :
पाणिनि के माता-पिता का नाम क्या था?

रमण :
माता का नाम दाक्षी, पिता का नाम पाणी था। ऐसा यह दाक्षीपुत्र पाणिनि ही व्याकरण का महान ज्ञाता तीन मुनियों में श्रेष्ठ है।

हरिकृष्ण :
तीन मुनि कौन से हैं?

रमण :
पहले (मुनि) सूत्रकार पाणिनि, दूसरे वाक्यकार वररुचि तथा तीसरे भाष्यकार पतञ्जलि थे, ये तीन मुनि व्याकरण के प्रवर्तक थे।

हरिकृष्ण :
भाई! व्याकरण किसे कहते हैं?

रमण :
व्याकरण एक विशेष शास्त्र है, जिसमें एक बहुत ही विशेष प्रकार का ज्ञान मौजूद है।

हरिकृष्णः :
किं किं विशिष्टं ज्ञानम्?

रमणः :
विशिष्टज्ञानम् एव विज्ञानम्। माहेश्वरसूत्रेषु स्वर. विज्ञानम्, पाणिनीयसूत्रेषु गणितविज्ञानञ्च विद्यते।

हरिकृष्णः :
भ्रातः! तर्हि पाणिनीयं व्याकरणं प्राचीनं विश्वप्रसिद्धं भारतीय विज्ञानं खलु।

रमणः :
सत्यं प्रोक्तम्। अतः तं विश्वप्रसिद्ध-व्याकरणसूत्रप्रणेतारं महर्षि पाणिनि भारतीयाः विदेशीयाश्च विज्ञानिनः सर्वदा स्मरन्ति नमन्ति च।

वयमपि शिरसा नमामः मनसा स्मरामः च-
“येनाक्षरसमाम्नायमधिगम्य महेश्वरात्।
कृत्स्नं व्याकरणं प्रोक्तं तस्मै पाणिनये नमः॥”

अनुवाद :
हरिकृष्ण :
क्या-क्या विशेष ज्ञान होता है?

रमण :
विशेष ज्ञान ही विज्ञान होता है। महेश्वर सूत्रों में स्वर विज्ञान, पाणिनी के सूत्रों में गणित और विज्ञान विद्यमान है।

हरिकृष्ण :
हे भाई! तब तो पाणिनी का व्याकरण प्राचीन है और विश्वप्रसिद्ध भारतीय विद्वान भी है।

रमण :
सत्य कहा गया है। इसलिए उस विश्वप्रसिद्ध व्याकरण सूत्र के रचयिता महर्षि पाणिनि को भारतीय और विदेशी वैज्ञानिक सदा स्मरण करते हैं और नमस्कार करते हैं।

हम भी सिर से झुककर नमस्कार करते हैं और मन से स्मरण करते हैं

“जिसने महेश्वर से वेद को समझकर समग्र व्याकरण को बतलाया (कहा) उस पाणिनि को नमस्कार है।

महर्षिः पाणिनिः शब्दार्थाः

नियमानाम् = नियमों के। व्याकरणस्य = व्याकरण के। अष्ट = आठ। चत्वारः = चार। आहत्य = कुल मिलाकर। अग्रज : = बड़ा भाई। विश्वविख्यातम् = विश्वप्रसिद्ध। पर्यन्तम् = तक। वैयाकरणः = व्याकरण के ज्ञाता।

MP Board Class 7th Sanskrit Solutions